De veldmuizen dansen al op tafel, maar het is de vraag of er ook een uitbraak komt
In dit artikel:
Dit jaar zien onderzoekers in Friesland een sterke toename van veldmuizen; monitor Eddy Wymenga, die de populaties al tien jaar volgt, trof recent in veenweidepolders en op kleigrond massaal veel holen en jagende reigers en ooievaars aan. Een muizenpiek — een sterke opleving van de aantallen die normaal eens in de twee tot vier jaar voorkomt — is zichtbaar, maar of die nu uitgroeit tot een volledige muizenuitbraak hangt vooral van het weer af: veel regen spoelt holen weg en vorst kan de populatie hard treffen.
Tijdens een uitbraak verandert het gedrag en de biologie van de dieren: vrouwtjes worden zwaarder en kunnen veel vaker jongen krijgen, in plaats van vier nesten per jaar soms al om de twintig dagen. Historisch en laboratoriumonderzoek (onder meer door Fritz Frank in de jaren vijftig) laat zien dat zeer jonge vrouwtjes al vroeg vruchtbaar kunnen zijn. Ook sociaal verschilt een uitbraak: meerdere jonge wijfjes (soms met moeder) delen één nest en verzorgen gezamenlijk de jongen, en blijven levenslang bij elkaar — anders dan in een gewoon jaar, wanneer families in lente en zomer uiteen vallen.
De ontknoping van zo’n explosie is vrijwel altijd hetzelfde: overbevolking leidt tot voedseltekort, ziekte en massale sterfte, waarna de aantallen drastisch inzakken. Muizenpieken zijn al eeuwenoud fenomeen — er bestaan meldingen vanaf de vijftiende eeuw — en ook in de twintigste eeuw waren er incidenten, zoals in 1947/1949 toen boeren soms extreem te werk gingen om populaties te bestrijden.
Nieuw sinds 2000 is dat uitbraken terugkeerden (2004, 2014, 2019) en zich vooral voordoen op relatief droge, gedraineerde percelen met lang gras — omstandigheden die moderne, intensieve melkveehouderij bevorderen doordat vee vaker binnen staat en weiland minder begraasd wordt. Wymenga en collega’s concluderen dat huidige landbouwpraktijken uitbraken eerder ondersteunen dan tegengaan; behalve vorst en stevige regenbuien is er weinig dat de muizengolf remt. Boeren reageren al lokaal door weilanden tijdelijk onder water te zetten om de populatie te bestrijden.
Veel details over de precieze biologische triggers voor massale synchronisatie van voortplanting en de gelijktijdige pieken bij andere knaagdieren blijven onopgelost — onderzoekers spreken van blijvende verwondering en open vragen.