De stille transformatie tot digitale surveillancestaat

In dit artikel:

Gemeenten bouwen achter de schermen aan een landelijk verbonden datalaag die burgergegevens uit uiteenlopende bronnen realtime samenbrengt: het Federatief Datastelsel (FDS). Dit systeem koppelt datasets van overheden, bedrijven, zorginstellingen en onderzoeksinstituten via gestandaardiseerde API’s, zodat informatie niet meer gekopieerd maar direct opgevraagd en gecombineerd kan worden. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) ziet het FDS als cruciaal om dienstverlening te verbeteren en complexe maatschappelijke opgaven — zoals woningbouw en energietransitie — aan te pakken. Tegelijkertijd waarschuwen onderzoekers dat dit de privacy van burgers ingrijpend kan aantasten en Nederland richting een “Glazen Burger” stuwt.

Achtergrond en drijfveren
De beweging naar een geharmoniseerde, Europese digitale ruimte wordt mede aangestuurd door de wens van de Europese Commissie voor digitale soevereiniteit. Initiatieven als het European Digital Infrastructure Consortium (EDIC) stimuleren samenwerking tussen overheden, universiteiten en bedrijven op basis van open standaarden en open source. In Nederland vertaalt dit zich in beleid om besluiten in veel domeinen steeds meer op data en algoritmen te baseren.

Wat er wordt gekoppeld
Het FDS gebruikt metadata van bronnen zoals het CBS en wil tien basisregistraties aan elkaar schakelen: onder meer de Basisregistratie Personen (BRP), Kadaster, Handelsregister, BAG en kentekenregister. Verder komen gegevens uit zorg, sociaal domein, energie, mobiliteit, sensoren in straten en zelfs ondergrondse sensoren in beeld. Die brede databronnen maken het mogelijk om burgers, buurten en gemeenten in hoge resolutie digitaal te modelleren.

Digital Twins en concrete projecten
Een zichtbare uitkomst van dit ecosysteem zijn “digital twins”: virtuele, real-time kopieën van fysieke omgevingen. Binnen het samenwerkingsverband Dutch Metropolitan Innovations (DMI) ontwikkelen tientallen middelgrote gemeenten zulke modellen. Voorbeelden: Zwolle gebruikte een digital twin in 2023 om de wijk Assendorp te herinrichten op basis van verkeersdata en CBS-informatie; Heerlen startte op 1 oktober 2025 met een met 5 miljoen euro ondersteund project om als eerste Europese “Social Digital Twin” leefbaarheid en veiligheid van buurten te monitoren en te voorspellen — met partners als Politie, Universiteit Maastricht en Brightlands.

Gevolgen, risico’s en mechanismen
De VNG schetst een vijffasenmodel van volwassenheid voor AI-systemen; waar veel projecten nu nog beschrijvend werken, wijzen ontwerpers op een traject naar voorspellende en uiteindelijk autonome systemen die hypothetische beslissingen kunnen uitvoeren zonder menselijke tussenkomst. Dat roept concrete gevaren op: algoritmische beslissingen kunnen leiden tot negatieve feedbackloops (bijvoorbeeld meer toezicht in een wijk die daardoor meer data oplevert en dus nóg meer handhaving krijgt), verzwakking van juridische waarborgen en de verleiding tot ‘pre-crime’-maatregelen.

Democratische controle en transparantie
Essentiële keuzes over architectuur en aanbestedingen (zoals gemeenschappelijke infrastructuurcontracten met grote techbedrijven) worden veelal in technische werkgroepen en langdurige inkooptrajecten gemaakt, buiten het zicht van gemeenteraad en Tweede Kamer. Complexiteit en de nadruk op ‘versnelling’ bemoeilijken een grondige publieke en politieke afweging. Tegelijk wijzen Europese voorstellen zoals de zogeheten ‘Digital Omnibus’ erop dat regels rond privacy en het gebruik van persoonsgegevens voor AI mogelijk versoepeld worden, iets waar privacyorganisaties voor waarschuwen.

Algoritmen als zwarte doos en gebrekkige toetsing
De Algemene Rekenkamer concludeerde in 2024 dat de Rijksoverheid onvoldoende weet of veel van haar AI-systemen betrouwbaar en eerlijk werken; risico’s zijn vaak niet afgewogen en slechts een klein deel van de systemen werd als ‘hoog risico’ aangemerkt. Er bestaat nog geen wettelijk verplichte, gedetailleerde toetsing of verantwoording, waardoor transparantie en bestuurlijke aansprakelijkheid onder druk staan.

Infrastructuur en gezondheid
De benodigde realtime-data-uitwisseling raakt afhankelijk van fijnmazige mobiele netwerken (5G, later 6G). Kritische wetenschappelijke stemmen wijzen op onverholpen onzekerheden rond lange-termijn gezondheidseffecten van hogere frequenties (mmWave). Volgens het artikel wordt het voorzorgsprincipe onvoldoende toegepast bij uitrol van deze infrastructuur.

Identiteit en het sluiten van het net
Tegelijk werkt de EU aan digitale identiteit; de Nederlandse overheid wil burgers nog dit jaar een eID‑wallet aanbieden waarin officiële gegevens en documenten worden beheerd. In combinatie met het FDS zou zo’n identiteitslaag de koppeling van persoonlijke data en dienstverlening verder verankeren, met alle risico’s voor privacy en controle die daarbij horen.

Keuze en oproep tot debat
Het artikel benadrukt dat het probleem niet is of technologie wordt ingezet, maar hoe en onder wiens gezag dat gebeurt. Er ligt een maatschappelijke keuze: blijven technologie en data onder democratische, ethische en menselijke regie, of toestaan dat technocratische, ondoorzichtige systemen de besluitvorming en toezicht domineren. De auteur pleit voor veel meer publieke transparantie, democratische controle en een breed, eerlijk debat over de toekomst van deze digitale infrastructuur voordat het net definitief sluit.