De stille overheidsnetwerken van MOB

In dit artikel:

MOB, de milieustichting van Johan Vollenbroek die sinds de stikstofuitspraak van 2019 grote invloed heeft op het Nederlandse stikstofbeleid, presenteert zich vaak als een eenzame burgerbeweging die tegenover een machtige overheid staat. Volgens onderzoek van NieuwRechts, gebaseerd op jaarrekeningen, handelsregisters en rechterlijke uitspraken, is dat beeld onvolledig. MOB blijkt juist nauw verbonden met overheden, maatschappelijke fondsen, Europese milieuorganisaties en de wereld van het milieurecht.

MOB procedeert veelvuldig tegen provincies, ministeries en bedrijven, maar overlegt tegelijkertijd met diezelfde overheden. De organisatie sprak onder meer met provincies over gebiedsplannen, leverde in 2019 informatie aan voor de Spoedwet aanpak stikstof en werd betrokken bij een ministeriële werkgroep over alternatieven voor de kritische depositiewaarde. Huisjurist Valentijn Wösten adviseerde bovendien de Tweede Kamer en een ministeriële taskforce. Johan Vollenbroek zegt dat het contact met politici en bestuurders vaak op hun initiatief plaatsvindt en dat een gesprek met premier Rutte eenmalig was. Volgens hem is procederen vooral een middel om aan tafel te komen en natuurwetgeving af te dwingen.

MOB sluit ook afspraken met grote uitstoters. In ruil voor forse, in vergunningen vastgelegde emissiereducties trekt de organisatie procedures in. Zo zouden FrieslandCampina en Olam/Ofi hun ammoniakuitstoot sterk hebben verlaagd. Vollenbroek stelt dat bedrijven daarmee simpelweg alsnog aan wettelijke eisen voldoen.

Een deel van de inkomsten komt uit gewonnen rechtszaken. Overheden betalen proceskostenvergoedingen wanneer MOB in het gelijk wordt gesteld en soms ook dwangsommen wegens te late besluitvorming of openbaarmaking van documenten. Volgens meerdere ministeries gaat het uitsluitend om zulke juridische betalingen, niet om subsidies of betaalde opdrachten. Ook Vereniging Leefmilieu, die vaak samen met MOB procedeert en waarvan Vollenbroek bestuurslid is, houdt rekening met proceskosten en dwangsommen als inkomsten.

De overige financiering loopt onder meer via de in 2023 opgerichte Stichting Advocaat van de Aarde, bestuurd door Vollenbroeks broer Frans. Die stichting heeft wel een ANBI-status, waardoor giften fiscaal aftrekbaar zijn, en werft jaarlijks ongeveer 600.000 euro voor MOB. De donateurs zijn volgens de financiële verslagen onder andere Stichting DOEN, die geld uit de Postcode Loterij verdeelt, Stichting Democratie en Media en de Adessium Foundation. Die laatste financiert ook grote Europese milieu- en transparantieorganisaties en betaalt het grootste deel van een MOB-project over de waterkwaliteit van de Waddenzee. Het gaat volgens het onderzoek om particuliere filantropie, niet om Europees of rechtstreeks overheidsgeld.

Verder wijzen de onderzoekers op bestuurlijke overlap. In het bestuur en de raad van toezicht van Advocaat van de Aarde zitten onder meer een beleidsadviseur van het ministerie van Financiën en de voorzitter van de Ecologische Autoriteit, het overheidscollege dat natuurdoelanalyses beoordeelt. Een ander toezichthouder is betrokken bij het Waddenfonds. Frans Vollenbroek werkte eerder bij onder meer het ministerie van VROM, de Europese Commissie en de Verenigde Naties. De betrokken instanties zeggen dat de nevenfuncties bekend zijn en dat ze passen binnen de integriteitsregels.

Ook via Vereniging Leefmilieu heeft MOB banden met Europese milieuorganisaties zoals HEAL en ECOS. Volgens de beschikbare financiële stukken levert dat geen geld op, maar laat het wel zien dat MOB deel uitmaakt van een breder Europees milieunetwerk.

Ten slotte beschrijft NieuwRechts de verwevenheid binnen de Vereniging voor Milieurecht (VMR), een kennisvereniging met rechters, ambtenaren, toezichthouders, advocaten en juristen van milieuorganisaties. Wösten is lid en sprak er in december 2025. Sinds 2021 zouden in ongeveer zeven zaken waarin MOB partij was, rechters hebben gezeten die ook een bestuursfunctie bij de VMR hadden. De rechtbank Oost-Brabant ziet daarin geen probleem en verwijst naar de landelijke regels over rechterlijke onpartijdigheid en nevenfuncties. De krant noemt daarnaast meerdere VMR-bestuurders met functies bij de overheid, de Raad van State of de Ecologische Autoriteit.

NieuwRechts benadrukt dat geen van de afzonderlijke relaties verboden is. Volgens de reconstructie ontstaat het kritische beeld vooral door de optelsom: MOB procedeert tegen de overheid, overlegt met haar, ontvangt juridische vergoedingen, wordt gefinancierd door gevestigde fondsen en opereert in dezelfde professionele netwerken als beleidsmakers en rechters. Daarmee zou de organisatie minder een buitenstaander zijn dan een invloedrijke insider die de bestaande instituties van binnenuit probeert te sturen.