De sociale zekerheid moet een nieuw fundament krijgen om nog meer leed te voorkomen

In dit artikel:

Voorgenomen verkortingen van de WW- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen kunnen volgens de auteur leiden tot een sterke groei van het aantal mensen in de bijstand. Werklozen zouden maximaal twaalf maanden een uitkering ontvangen. Gedeeltelijk arbeidsongeschikten kunnen na een jaar eveneens in de bijstand belanden als zij geen baan vinden waarmee zij minstens de helft van hun resterende verdiencapaciteit benutten.

Daardoor zouden vooral oudere werklozen en mensen met weinig opleiding of beperkte vaardigheden afhankelijk worden van gemeentelijke bijstand. Het aantal bijstandsgerechtigden, dat al jaren rond de 400.000 ligt, zou volgens de auteur snel boven de 500.000 kunnen uitkomen. De bijstand kent strengere voorwaarden dan werknemersverzekeringen: inkomen van een partner, spaargeld boven 16.000 euro en een aanzienlijke overwaarde in de eigen woning kunnen het recht op ondersteuning uitsluiten. Mensen moeten daardoor eerst hun vermogen aanspreken of hun woning verkopen. De auteur waarschuwt dat zij bovendien te maken krijgen met intensieve controles en verplichtingen, waardoor zij de regie over hun leven verliezen.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) concludeerde in juni 2023 dat de sterke nadruk op werk, verplichtingen en controle binnen de Participatiewet niet effectief is. Het pleitte voor meer aandacht voor levenskwaliteit en stabiliteit, een vertrouwensbasis en ruimte voor klantmanagers om hulp op de persoonlijke situatie af te stemmen. Een groot deel van deze aanbevelingen is vanaf 1 januari 2026 in de Participatiewet verwerkt. Zo verdwijnt de verplichte tegenprestatie, waarmee wordt erkend dat sommige mensen wel willen maar door fysieke, psychische of sociale beperkingen niet kunnen werken.

Volgens de auteur blijft echter een fundamenteel probleem bestaan: mensen met eigen middelen of een verdienende partner krijgen geen bijstand. Daarom wordt voorgesteld de gemeentelijke bijstand om te vormen tot een algemene volksverzekering met een sociaal minimuminkomen voor mensen die buiten hun schuld werkloos of arbeidsongeschikt zijn geraakt en geen andere voorziening hebben. Ook zelfstandigen zouden na een faillissement of bij arbeidsongeschiktheid onder deze regeling kunnen vallen. Het UWV zou eenvoudig kunnen beoordelen of sprake is van onvrijwillige werkloosheid.

Om werken aantrekkelijk te houden, zou de eerste 15 procent van het arbeidsinkomen niet op de uitkering worden gekort. Zodra iemand minstens het minimumloon verdient, stopt de uitkering. De bestaande bijstand blijft nodig voor mensen die niet aan de voorwaarden van de voorgestelde verzekering voldoen. De auteur erkent dat misbruik nooit volledig kan worden uitgesloten, maar verwacht dat vertrouwen, professionele begeleiding en hulp bij het vinden van werk effectiever zijn dan dwang en wantrouwen.

Een dergelijke bestaansgarantie zou volgens de auteur voorkomen dat werkenden na werkloosheid hun spaargeld, woning of andere opgebouwde zekerheid verliezen. Zij zouden wel inkomen inleveren, maar niet onder de armoedegrens raken. De voorgestelde bezuinigingen worden daarom in strijd genoemd met de grondwettelijke opdracht van de overheid om de bestaanszekerheid van de bevolking te beschermen.