De schaamte werd doorgegeven

In dit artikel:

Het fotoboek es gibt keine sahne, es gibt krieg van de Nederlandse fotografe en beeldend kunstenaar Annaleen Louwes (65) begint met een indringende scène: in september 1939 zegt de vrouw van een melkboer in noordwest-Duitsland tegen een meisje dat er geen room is omdat er oorlog is. Die zin vormt de titel en zet de toon voor een project dat aanvankelijk naar het lot van twee neven van Louwes’ grootmoeder wilde speuren, maar langzaam opgeschaald wordt naar een onderzoek naar haar eigen moeder en de erfenis van Duitse schuld en schaamte.

De aanleiding was een bioscoopbezoek aan Werk ohne Autor, waarin het nazi-zuiveringsprogramma Aktion T4 wordt aangeraakt — het gedwongen sterilisatie- en dodenbeleid tegen onder meer mensen met een psychische stoornis of handicap. Dat wakkerde bij Louwes’ moeder herinneringen aan: waren haar neven, mogelijk homoseksueel, slachtoffer geweest? Louwes, die eerder onder meer als artist-in-residence op een psychiatrische afdeling in New York werkte, volgde die vraag en ontdekte onderweg meer over de intieme, alledaagse belemmering van Duits zijn in een Nederlands gezin.

Haar moeder kwam op 22-jarige leeftijd naar Amsterdam, kreeg twee kinderen en droeg een stille schaamte over het verleden. Louwes beschrijft hoe die schaamte zich tussen moeder en dochter voortsleepte — deels verdedigd, deels weggeduwd — en hoe dat spanningsveld het fotografische materiaal voedde.

Het boek werkt veel met zwart-witbeelden: expliciete oorlogssymbolen zoals een gebombardeerd schip en een uitkijktoren, maar ook ambigue scènes (een boom, een naakte man bij een heg) en kleine, ironische details zoals een broekspanner met de tekst ‘Immerglatt hosen-spanner’. Door korte dialogen in het Nederlands doorspekt met Duitse woorden wordt het geheel zowel een poëtisch oorlogsboek als een liefdevol moeder-dochterportret dat onderzoekt wat collectieve schande met individuele levens doet.