De ruimte voor vrije meningsuiting wordt door toenemende militarisering in Indonesië steeds kleiner | column Saskia Konniger

In dit artikel:

Humor werkt als spiegel: soms verbindt het mensen, soms botst het op cultuur of macht. Nieuwsgierig naar Indonesische stand-up bezocht correspondent Saskia Konniger een comedyavond in Jakarta en ontdekte hoe politiek en toenemende militarisering de grap al snel beladen maken.

De ruimte voor vrije meningsuiting in Indonesië is de laatste jaren kleiner geworden; journalisten en mensenrechtenverdedigers lopen meer risico. In maart werd bijvoorbeeld de 27-jarige mensenrechtenadvocaat Andrie Yunus aangevallen: mannen gelieerd aan militaire inlichtingendiensten gooiden zoutzuur in zijn gezicht omdat hij zich verzette tegen een wet die militaire invloed in civiele sectoren uitbreidt. Die achtergrond maakte de zaal gespannen.

Komiek Pandji Pragiwaksono illustreert de kwetsbaarheid van satire. Jarenoude grappen over de begrafenisrituelen van de Toraja — waar lichamen worden geconserveerd en bij speciale gelegenheden getoond — leverden hem later aanklachten op toen beelden op sociale media opdoken. Hij erkende onwetendheid, zocht dialoog met de gemeenschap en onderging een traditionele verzoeningshandeling, waarna het conflict leek te zijn opgelost. Begin dit jaar kwam Pandji opnieuw in opspraak vanwege scherpe kritiek in een Netflixshow op de twee grootste islamitische organisaties, Nahdlatul Ulama (NU) en Muhammadiyah, die volgens hem politieke steun ruilden voor mijnbouwconcessies; die zaak speelt mogelijk nog door en weerspiegelt de gevoeligheid rond kritiek op machtige instellingen.

De voorstelling die Konniger bijwoonde begon veilig — stereotypen over toeristen leverden gelach op — maar kantelde tijdens publieksinteractie. Twee opvallende mannen vooraan zeiden te werken voor de overheid, mogelijk voor het bureau van de president. De verwijzing naar Yunus deed de vrolijke toon bekoelen; de artiest voelde zich zichtbaar ongemakkelijk en besloot de opname van de avond te beperken. De organisatie beëindigde de show eerder dan gepland.

Het voorval toont waarom in landen met autoritaire neigingen kunstenaars, activisten en burgers voortdurend op hun hoede zijn. Konniger sluit met een oproep aan Europa om zuinig te zijn op democratische vrijheden — een waarschuwing die ook hier betekenis heeft: satire is vaak het eerste dat lijdt wanneer macht onaantastbaar wordt.