De Poolse premier Tusk weet als geen ander hoe zwaar de reparatieklus is die Péter Magyar in Hongarije wacht
In dit artikel:
De nieuwe Hongaarse premier Magyar staat voor een omvangrijke taak: de rechtsstaat herstellen na jaren van Orbáns autoritaire koers, en daarbij kan hij lessen trekken uit wat in Polen sinds 2015 is gebeurd. Zowel Polen onder Jarosław Kaczyński als Hongarije onder Viktor Orbán bouwden systemen waarin de staat sterk werd gekoloniseerd door nationalistische regeringen, met name door controle over de rechterlijke macht. In Hongarije noemt politicoloog Bálint Magyar het systeem zelfs een “maffiastaat”. De Europese Commissie en het Europees Hof van Justitie veroordeelden herhaaldelijk beide landen.
Toch verschilde de machtsovername in beide landen van aanpak. Kaczynski beschikte niet over een constitutionele tweederdemeerderheid en gebruikte juridische trucages om het constitutionele hof en andere instituties te neutraliseren; vervolgens werden wetten genegeerd en rechterlijke benoemingen omgevormd. In Polen leidde dat tot de vorming van een politicologisch-politieke Raad voor de Rechtspraak (KRS) en de benoeming van meer dan 3000 zogeheten neorechters waarvan de wettelijke status aanvechtbaar is. Dat schept onzekerheid over duizenden vonnissen en laat veel sleutelposities in handen van Kaczynski-getrouwen.
In Hongarije had Orbán daarentegen een rigoureuzere greep: hij wijzigde het kiesstelsel en de grondwet zodanig dat Fidesz met een gewone stemmenmeerderheid een constitutionele meerderheid en ruime macht kreeg. Daardoor kon hij loyalisten op cruciale posten zetten en zorgt die institutionele verankering voor extra moeilijkheid bij herstel van de rechtsstaat.
Voor Magyar liggen echter kansen die Tusk in Warschau niet heeft. Magyar beschikt nu over een constitutionele meerderheid en een president zonder vetorecht; dat maakt grondwetswijzigingen en herbezetting van posten juridisch eenvoudiger. Hij zou bijvoorbeeld het aantal rechters in het constitutioneel hof kunnen uitbreiden of de grondwet zodanig aanpassen dat Fidesz-gezinde functionarissen hun machtsbasis verliezen. Magyar kondigde ook beperkingen op ambtstermijnen aan die een terugkeer van Orbán kunnen bemoeilijken. Bovendien kan hij straffeloos vaker kandidaten benoemen omdat de Hongaarse president slechts beperkt kan blokkeren.
Polen illustreert de praktische obstakels: president Karol Nawrocki gebruikt zijn veto en zelfs procedurele blokkades (zoals het weigeren van het afnemen van eed) om benoemingen te frustreren, en voormalige minister Zbigniew Ziobro — gezocht voor fraude — zit in Hongarije waar Orbán hem asiel gaf. Tusk moest vaak omwegen kiezen: administratieve en bedrijfrechtelijke instrumenten werden ingezet om staatsmedia en topfuncties te hervormen zonder wetgevende steun.
Kortom: Magyar heeft institutionele troeven die Tusk ontbeert, maar de omvang van Orbáns invloed maakt de herstelklus groot. De komende maanden zullen bepalen hoe snel en grondig Hongarije zich kan losmaken van het door Orbán opgebouwde netwerk van loyalisten, en of Europese of juridische geschillen nieuwe draaiproeven opleveren.