De oorzaken van populisme zijn niet ineens weg met deze uitslag | opinie

In dit artikel:

De recente Tweede Kamerverkiezingen in Nederland laten een genuanceerd beeld zien: de PVV verloor elf zetels, maar dat verlies werd opgeveerd door winst van Forum voor Democratie (FVD) en JA21. Samen behaalden PVV, FVD en JA21 41 zetels — één meer dan in 2023 — en met BBB en SGP erbij vertegenwoordigen partijen aan de rechterflank ongeveer een derde van het parlement. D66 won nipt, maar die toename kwam vooral ten koste van links en VVD, niet door brede zorgen over de rechtsstaat.

Tamar de Waal (Universiteit van Amsterdam) waarschuwt dat een zogenoemd middenkabinet — een brede, centristische coalitie — het meest voor de hand liggende antwoord is, maar ook het risico draagt een vrijblijvende tussentijdse regering te worden. Zulke kabinetten moeten veel compromissen sluiten, leveren weinig duidelijk ideologisch beleid en hebben vaak te weinig tijd om écht maatschappelijke verbeteringen te boeken. Daardoor raken zowel rechts- als linkse kiezers gefrustreerd en worden stemmen die van de rechtsstaat afdwaalden niet teruggewonnen. De belangrijkste taak van een nieuw kabinet is volgens haar te voorkomen dat het huidige bewind slechts de opmaat wordt naar een toekomstige zege van radicaal- of extreemrechts.

Léonie de Jonge (hoogleraar rechtsextremismeonderzoek) benadrukt dat het uiterste rechts niet alleen omvangrijker maar ook radicaler is geworden. De PVV bleef ondanks zetelverlies een van de grootste partijen, terwijl FVD en JA21 flink groeiden (FVD van 3 naar 7 zetels; JA21 van 1 naar 9). Binnen het rechtse blok is meer competitie en versplintering zichtbaar; partijen proberen elkaar naar rechts te overtreffen, vooral op migratie. Die dynamiek maakt de formatie lastiger en vergroot de kans dat radicaalere stemmen structureel blijven groeien.

René Cuperus (cultuurhistoricus) signaleert een diepere maatschappelijke breuk: een verdeeldheid tussen een bestuurlijk-institutioneel Nederland en een ‘volkser’ Nederland die elkaar als bedreiging ervaren. Een nieuw kabinet moet niet alleen anti-rechtstatelijke houdingen bestrijden, maar ook de voedingsbodem van populistisch nationalisme begrijpen. Cuperus wijst op factoren als toekomstonzekerheid, het falen van politieke en economische elites om problemen op te lossen, en het gebrek aan culturele of morele oriëntatie bij elites als verklaringen voor de ruk naar rechts in goed georganiseerde, welvarende samenlevingen.

Kernconclusie: politiek centrumgeweld is niet per se een definitieve rem op radicaal-rechts; de samenstelling en daadkracht van het volgende kabinet, en het vermogen om maatschappelijke onvrede serieus te adresseren, bepalen of de opmars van uiterst rechts wordt gekeerd of voortgezet.