De miljardenbezuiniging op sociale zekerheid past in een lange trend: niet de visie, maar de besparing is leidend
In dit artikel:
De beoogde coalitie van D66, VVD en CDA wil in het regeerakkoord ongeveer 6 miljard euro bezuinigen op de sociale zekerheid. CDA-leider Henri Bontenbal verdedigde de ingrepen als noodzakelijk om het vangnet op de lange termijn houdbaar te houden, maar deskundigen waarschuwen dat veel maatregelen vooral budgettair van aard zijn en grote effecten hebben voor werklozen, arbeidsongeschikten en gepensioneerden.
Belangrijkste maatregelen
- WW: De maximale duur van de werkloosheidsuitkering moet terug van twee jaar naar één jaar. Het kabinet noemt activering als doel, maar arbeidsmarktexperts zoals Ton Wilthagen wijzen erop dat de adviezen van de commissie-Borstlap (2020) — die pleitte voor preventie van langdurige werkloosheid door bijscholing en intensievere begeleiding — nauwelijks zijn opgevolgd. Zonder die ondersteunende maatregelen lopen vooral werknemers met verouderde vaardigheden of mensen die moeilijk meekomen in de digitalisering het risico binnen een jaar op bijstandsniveau te belanden. De maatregel moet circa 1,3 miljard euro per jaar opleveren.
- WIA (arbeidsongeschiktheid): Het kabinet wil het ruimere regime voor volledig en duurzaam arbeidsongeschikten afschaffen (nu 75% van het oude loon) om ongeveer 1 miljard euro per jaar te besparen. Als motieven worden genoemd: lange wachtlijsten bij UWV door tekort aan verzekeringsartsen en de ingewikkeldheid van het huidige stelsel. Kritiek is dat men slechts één onderdeel van aanbevelingen uitvoert; andere voorstellen zouden het stelsel vereenvoudigen maar soms meer kosten en juist bestaande zeer lage vervolguitkeringen beschermen.
- AOW/pensioenleeftijd: De nieuwe regering wil terugkomen op eerdere afspraken over het langzamer laten stijgen van de AOW-leeftijd. Daarmee keert men feitelijk terug naar een sneller meestijgen met de levensverwachting. Sociaal-economische onderzoekers zoals Cok Vrooman vrezen dat dit ongelijkheid versterkt: mensen in zware, fysieke beroepen halen steeds vaker de hogere pensioenleeftijd niet, terwijl hoogopgeleiden langer kunnen doorwerken.
Breder oordeel en context
Er is volgens experts sprake van een langere trend van versobering en selectie van uitkeringen sinds de jaren 2000 (de WW liep in 2002 nog maximaal zeven jaar). Veel van de aangekondigde veranderingen worden door onderzoekers gezien als bezuinigingspolitiek zonder de bijbehorende investeringen in scholing, re-integratie en een duidelijke visie op de sociale zekerheid van de toekomst. Vrooman mist een coherente langetermijnstrategie die naast betaalbaarheid ook aandacht besteedt aan sociale samenhang en ongelijkheid richting 2050.