De Kokse kerk kreeg een koffiebar: wat gebeurt er met leegstaande kerkgebouwen?

In dit artikel:

In de komende jaren verdwijnt de kerkelijke functie uit veel Nederlandse kerkgebouwen: naar verwachting verliezen binnen tien jaar zo’n 1.800 van de circa 4.400 nog actieve kerken hun eredienst, waardoor in 2035 meer dan de helft van ruim 6.000 kerkgebouwen niet meer voor kerkdiensten gebruikt wordt. De oorzaken zijn divers: financiële tekorten, gebrek aan geschikte ambtsdragers en krimpende ledentallen, maar ook groei van gemeenten die verhuizing naar een nieuw, groter gebouw tot gevolg heeft — in beide gevallen rijst de vraag wat er met het oude pand moet gebeuren.

Sloop is vaak niet de gekozen route; veel monumentale kerken krijgen een nieuwe bestemming en behouden (gedeeltelijk) hun exterieur of karakteristieke elementen. Drie sprekende voorbeelden illustreren de trend:

- Veenendaal (Pniëlkerk): het monumentale kerkgebouw aan de Tuinstraat verloor zijn functie toen de gemeente in 2008 naar een nieuw pand verhuisde. De gemeente verkocht het gebouw; in 2018/2019 werd het onderdeel van congrescentrum De Basiliek en herbergde sindsdien onder meer een barbier, een grandcafé en zorgvoorzieningen. Het gebouw bleef herkenbaar, maar het interieur en de gevel kregen een andere invulling.

- Arnhem (Parkstraat 74): een klein, markant kerkje uit 1899 dat meerdere kerkelijke verbanden en gebruiksfuncties kende, raakte uiteindelijk buiten gebruik voor erediensten. Na periodes als uitvaartcentrum en kantoor is het gebouw omgebouwd tot woonhuis. De gevel bleef grotendeels intact, waardoor de locatie haar historische uitstraling bewaart ondanks een volstrekt andere functie.

- Nieuw-Beijerland (Middelstraat): het gereformeerde kerkgebouw met een lange gebruiksgeschiedenis werd na verhuizing van de gemeente in 2017 niet gesloopt, maar verbouwd tot woonvoorziening voor jongeren met ernstig verstandelijke beperkingen (Halte Zomervilla). Zowel exterieurkenmerken als het orgel zijn grotendeels behouden.

Deze voorbeelden tonen twee tegengestelde dynamieken: krimp dwingt tot afscheid van oude gebouwen, terwijl groei soms juist oude panden overbodig maakt. Herbestemming varieert van horeca, congres- en culturele functies tot woningen en zorginstellingen. Daarmee blijven veel gebouwen maatschappelijk en economisch waardevol — niet zelden beschermd als monument — en spelen lokale overheden, investeerders en belangenorganisaties een grote rol bij het vinden van duurzame nieuwe functies. De trend zet een discussie voort over behoud van erfgoed, financiële haalbaarheid en de rol van kerkgebouwen in veranderende wijken.