De karaktertest voor aspirant-premier Jetten: hoe gaat D66 om met de gestage democratische erosie?

In dit artikel:

Op 3 november 2025 staat D66-leider Rob Jetten na de verkiezingen in de schijnwerpers. “Onze democratie laat zich niet breken”, zei hij — enige maanden nadat op 20 september in Den Haag de ruiten van het D66-partijkantoor waren ingegooid en spaanplaat met boodschappen de beschadigde kozijnen moest afdekken. Die gewelddadige, extreemrechtse uitbarsting illustreert het bredere thema van de tekst: democratie in Nederland raakt niet ineens kapot, maar slijt langzaam weg.

Minister van staat Herman Tjeenk Willink waarschuwde op verkiezingsdag in NRC dat Nederland te veel op zijn goede trouw bouwt; dat waarschuwingssignaal vormt de achtergrond voor D66’s beleidsagenda. De partij wil rechters expliciet de ruimte geven wetten aan de grondwet te toetsen, de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht versterken en de toegang tot recht verbeteren door te investeren in sociale advocatuur. Op veel van die punten vindt D66 aansluiting bij CDA en de samengestelde linkse lijst (GroenLinks-PvdA), maar de VVD is terughoudend en JA21 scoort volgens de Nederlandse Orde van Advocaten ronduit slecht op rechtsstatelijke punten — een probleem als je samen met zo’n partij wilt besturen.

De binnenlandse zorg over de rechtsstaat heeft ook internationale implicaties: democratische erosie is geen Nederlands verschijnsel en de mate waarin Nederland zich internationaal kan inzetten voor recht en democratie hangt af van eigen huisvesting. De auteur stelt dat verkiezingsuitslagen veel politiek puin hebben opgeruimd: Wilders blijkt vooral op z’n plek in de oppositie, de Omtzigt-hype liep snel leeg en experimenten zoals een extraparlementair kabinet faalden.

Jettens verkiezingswinst wordt deels toegeschreven aan zijn positie als anti-Wilders en aan het electoraat dat bij een winnaar wil horen. Die overwinning brengt echter concrete tests met zich mee: kan Jetten in formatiegesprekken de VVD onder Yeşilgöz terugbuigen naar een partij die zich stevig op rechtsstaat en vrijheid kan beroepen? En hoe werkt hij samen met een linkse fusiepartij die interne leiderschapsproblemen kent, terwijl een sterk-rechtse as groeit?

D66 stelt zelf dat doorbraken in wonen, klimaat en zorg alleen haalbaar zijn als “democratie en rechtsstaat stevig staan”. De kernvraag blijft of politieke wil om te “leveren” de neiging zal voeden wetten, rechtspraak of internationale verdragen te omzeilen — iets wat volgens Tjeenk Willink het delicate evenwicht tussen politiek, bestuur en rechtspraak kan ondermijnen. Den Haag-redacteur Coen van de Ven concludeert dat Jettens can-do-mentaliteit hard op de proef zal worden gesteld; de uitdaging is om verandering te brengen zonder dat fundamenten van de rechtsstaat te beschadigen.