De kabinetscrisis is een weerslag van de crisis in de VVD

In dit artikel:

De VVD verkeert volgens het artikel in een diepe politieke en organisatorische crisis. De partij is na jaren van regeringsmacht haar dominante positie kwijtgeraakt, terwijl ledental, financiële slagkracht en interne samenhang afnemen. Tegelijkertijd groeit de irritatie bij coalitiepartners D66 en CDA en bij de oppositie over de manier waarop de VVD blijft optreden alsof zij het politieke middelpunt van Den Haag is.

De situatie doet denken aan 2009, toen Mark Rutte na een reeks verkiezingsverliezen onder druk stond. VVD’ers Halbe Zijlstra, Paul de Krom, Fred Teeven en Johan Remkes drongen er toen bij hem op aan terug te keren naar de klassieke liberale achterban en de nadruk te leggen op huis, auto en portemonnee. Rutte volgde die koers, won de verkiezingen en bouwde de VVD uit tot de grootste partij van Nederland. De vier voormalige staatssecretarissen van Rutte I onderhouden nog steeds contact. Tijdens hun jaarlijkse bijeenkomst in Rome in oktober 2026 bespraken ze de slechte vooruitzichten van de VVD en de vraag hoe de partij een nieuwe koers kan vinden.

Het viertal besloot Frans Weekers naar voren te schuiven als kandidaat voor het leiderschap van de VVD-fractie in de Eerste Kamer. Weekers presenteerde zich vervolgens publiekelijk als iemand die de liberale grondbeginselen en de verschillende rechterflanken weer moet verbinden. Hij bekritiseerde onder meer het uitsluiten van Progressief Nederland en het gebrek aan georganiseerde tegenspraak binnen de partij. Oudgedienden uit de zogenoemde Tuinslang, een informeel netwerk van prominente VVD’ers, steunden zijn kandidatuur. Zij vinden bovendien dat partijleider Dilan Yesilgöz beter vanuit de Tweede Kamer kan opereren dan als minister van Defensie.

De interne onrust wordt versterkt door tekenen van verval. Het ledental loopt terug, de partijkas is geslonken en partijactiviteiten worden soberder georganiseerd. Op een ledenvergadering in Bussum bleek zelfs dat kostenbesparing een prominent onderwerp was. Volgens het artikel is de VVD daarmee een klassieke machtsmachine geworden die na een lange regeringsperiode in snel tempo invloed verliest. Eerdere voorbeelden bij het CDA en de PvdA laten zien dat partijen na langdurige macht vaak grote verkiezingsverliezen lijden en dat opvolgende leiders vooral met de erfenis van het verval worden geassocieerd.

Binnen de VVD-top is na de vorming van het kabinet-Jetten gekozen voor een scherpere rechtse profilering. Omdat de partij niet langer de premier levert, wil zij niet meer de verbindende kracht in de coalitie zijn, maar juist de rechtse koers bewaken. Die strategie botst echter met het karakter van een minderheidscoalitie, waarin samenwerking en compromissen noodzakelijk zijn. De verhouding verslechterde al op de eerste regeringsdag, toen minister van Financiën Eelco Heinen zonder voldoende overleg een wetsvoorstel over de vermogensbelasting introk na kritiek van onder anderen prins Constantijn, Elon Musk en VVD-aanhangers.

Coalitiegenoten en oppositiepartijen verwijten de VVD steeds vaker machtsarrogantie. Volgens hen gaat de partij ervan uit dat zij als enige weet hoe het landsbestuur moet functioneren en dat samenwerking vooral betekent dat anderen haar lijn volgen. Die houding leidde tot groeiende ergernis bij CDA-leider Henri Bontenbal en binnen D66. Een conflict over de begroting en het nieuwe belastingplan voor vermogen bracht de spanningen uiteindelijk tot een kookpunt.

De Raad van State kraakte Heinens aangepaste plan voor de vermogensbelasting en noemde het onuitvoerbaar en onverantwoord. Toen bovendien bleek dat de VVD het plan naar de Tweede Kamer wilde sturen zonder zekerheid over steun in de Eerste Kamer, beschuldigde Bontenbal de partij van ‘casinopolitiek’. Hij maakte duidelijk dat de coalitiepartijen niet gezamenlijk hoefden te stemmen. Progressief Nederland en Volt benutten die ruimte door een wijziging in te dienen die 1,5 miljard euro aan belastingdruk zou verschuiven van arbeid naar vermogen, door tegenstanders een miljonairsbelasting genoemd.

Daarmee werd de VVD voor een scherpe keuze geplaatst: de belastingverhoging accepteren of de coalitie laten vallen. De partij had zich door haar dominante opstelling volgens het artikel zo geïsoleerd dat andere partijen geen reden meer zagen om haar tegemoet te komen. D66 en CDA sloten een heronderhandeling uit en lieten de VVD feitelijk weten dat zij zelf moest beslissen of ze opstapte of bleef.

Op 11 november sloten Yesilgöz en de VVD-top zich urenlang op in haar ministerie. Yesilgöz sprak na afloop over een slechte deal en dreigde met een kabinetscrisis, maar vroeg vooral om een fundamentele herziening van de verhoudingen binnen de coalitie. Dat voorstel kreeg geen gehoor. In het daaropvolgende debat kondigde VVD-fractieleider Ruben Brekelmans aan tegen het eigen belastingplan te zullen stemmen, omdat de wijziging van Progressief Nederland en Volt volgens hem in strijd was met het coalitieakkoord. Toen een meerderheid onvermijdelijk leek, vroeg hij premier Rob Jetten nog om uitstel, maar de stemming ging door.

De VVD zag vervolgens machteloos toe hoe D66 en CDA samen met de linkse oppositie een belastingplan aannamen waartegen zij fel had gestreden. Ook de Partij voor de Dieren keerde zich tegen de VVD en sprak over een patroon van onverantwoord gedrag. Daarmee werd zichtbaar hoe sterk de voormalige machtspositie van de partij is afgebrokkeld.

Voorlopig lijkt de VVD in het kabinet te blijven, maar een kabinetsval is niet uitgesloten. ChristenUnie, CDA en SGP hebben al voorgesteld om bij een crisis eerst te onderzoeken of zonder nieuwe verkiezingen een nieuw kabinet kan worden gevormd. Een minderheidskabinet van Jetten en Bontenbal, zonder VVD, zou volgens het artikel mogelijk stabieler en slagvaardiger kunnen zijn dan de huidige coalitie.

Tegelijkertijd kan vertrek uit het kabinet ook de VVD zelf ruimte geven om zich opnieuw uit te vinden. De campagne rond Weekers laat zien dat zowel de liberale als de conservatieve vleugel verlangt naar een reset. De partij staat daarmee voor een fundamentele keuze: vasthouden aan macht en scherpe profilering, of afstand nemen van het regeringspluche en werken aan een nieuwe, herkenbare koers.