De Joodse muziekcriticus die Hitler al in een heel vroeg stadium doorhad

In dit artikel:

Cultuurhistoricus Claartje Wesselink schetst in *De strijd van Paul Sanders* het leven van de Joodse journalist en muziekkenner Paul Sanders (1891-1986), een man die zelf nooit tot de grote namen van zijn tijd hoorde maar wel scherp meebewoog met de belangrijkste ontwikkelingen van de 20ste eeuw. Het boek volgt hem van zijn geboorte in Amsterdam, via zijn vorming in het Joodse middenklassemilieu en zijn vroege liefde voor muziek, tot zijn dood in de Verenigde Staten.

Sanders begon als bankwerker in Berlijn, waar hij in contact kwam met kunst, socialisme en politieke ideeën die hem blijvend zouden vormen. Na zijn terugkeer naar Amsterdam in 1914 koos hij voor schrijven over muziek en sloot hij zich aan bij de SDAP en *Het Volk*. In de jaren dertig ontwikkelde hij zich tot een uitgesproken antifascistische stem: hij waarschuwde vroeg voor Hitler, bestreed de idee dat kunst apolitiek moest zijn, en verzette zich fel tegen Willem Mengelberg en tegen de Olympische Spelen in Berlijn. Samen met anderen hielp hij zelfs mee aan de protesttentoonstelling D.O.O.D., bedoeld als aanklacht tegen de Olympiade onder dictatuur.

Tijdens de Duitse bezetting werd Sanders als Jood buitengesloten en uiteindelijk ondergedoken, geholpen door zijn latere vrouw Hilde Surlemont, een Duitse sociaaldemocrate. Na de oorlog raakte hij teleurgesteld in Nederland, zeker toen hij meewerkte aan de beoordeling van collaborateurs in het muziekleven en botste met een mildere houding tegenover mensen die met de bezetter hadden samengewerkt. In 1946 vertrok hij voor reportages naar Amerika en besloot daar te blijven. Vanuit de VS schreef hij voor *Het Parool* niet alleen over kunst, maar ook over maatschappelijke ongelijkheid, waaronder de positie van zwarte Amerikanen. Wesselink laat zo zien hoe een relatief onbekende journalist toch een principiële en invloedrijke getuige werd van zijn tijd.