De jacht op een zwart gat begint op je telefoon
In dit artikel:
Tien miljoen jaar oude lichtflitsen kunnen vanaf je telefoon zichtbaar worden dankzij de nieuw gelanceerde Black Hole Finder-app: een burgerwetenschapsproject waarmee het publiek helpt bij het opsporen van transiënten — plots oplichtende kosmische gebeurtenissen zoals supernova’s en botsende sterren, die soms tot zwarte gaten leiden. De app koppelt gebruikers direct aan BlackGEM, een serie Nederlandse telescopen in Chili die continu de nachtelijke hemel scannen. Beelden worden vrijwel direct naar de app gestuurd; gebruikers krijgen voor eenzelfde stukje hemel drie plaatjes: een recente opname, een oudere opname en een verschilbeeld waarin alleen veranderingen zichtbaar zijn. Zo kunnen deelnemers met een paar tikken aangeven of een lichtvlek waarschijnlijk echt is of een artefact (zoals een ruisvlek, een kosmisch deeltje of een passerende satelliet).
Initiatiefnemer is sterrenkundige Peter Jonker van de Radboud Universiteit; het projectteam omvat onder meer projectmanager Steven Bloemen en promovenda Daniëlle Pieterse. Pieterse ontwikkelde software die veel voorgrondobjecten eruit filtert, vooral ruimterotsen en planetoïden, door waarnemingen te koppelen aan bekende banen. De app zelf is gebouwd door het Nederlandse bedrijf Pocket Science. Door deze combinatie van automatische voorselectie en menselijke beoordeling ontstaan snelle, wereldwijd verdeelde observatienetwerken: ergens is altijd iemand wakker om binnen enkele minuten mee te kijken — cruciaal wanneer het signaal snel vervaagt en vervolgwaarnemingen met grotere telescopen en spectrografie nodig zijn.
Black Hole Finder zet in op de unieke sterke kanten van menselijke waarnemers. Jonker en Bloemen benadrukken dat mensen goed zijn in het herkennen van context — bijvoorbeeld of een lichtvlek dicht bij een melkwegstelsel staat en daarom waarschijnlijk astronomisch van aard is — en dat die intuïtie moeilijk en kostbaar volledig te automatiseren is. Tegelijkertijd speelt kunstmatige intelligentie al een rol bij de voorselectie en zal die rol groeien; de verwachting is dat taken verschuiven, met mensen die complexere of twijfelachtige gevallen blijven beoordelen en beslissen over het inzetten van dure vervolgwaarnemingen.
Het project bouwt voort op bewezen successen van burgerwetenschap: voorbeelden als Galaxy Zoo, Planet Hunters, iSPEX en Loss of the Night laten zien dat vrijwilligers waardevolle, soms publicatiewaardige bijdragen kunnen leveren. Bij BlackGEM en de app zijn al transiënten gevonden via gebruikers voordat professionele waarnemers ze opmerken, wat aantoont dat de combinatie van veel ogen en snelle dataoverdracht extra wetenschappelijke kans biedt — onder meer voor het vangen van het licht dat hoort bij zwaartekrachtgolven.
Naast wetenschappelijke opbrengst is publiek betrekken een expliciet doel. Jonker wil niet alleen ontdekkingen doen, maar ook laten zien hoe de wetenschappelijke methode werkt en mensen de ervaring bieden van verwondering: dat kosmische gebeurtenissen van miljoenen lichtjaar ver ineens op je scherm kunnen verschijnen. Black Hole Finder belooft zo zowel een efficiënt detectiesysteem als een laagdrempelige manier om publiek en wetenschap te verbinden, terwijl slimme filtering en toekomstige AI-verbeteringen de kwaliteit en snelheid van het netwerk blijven vergroten.