De 'ik doe niet aan politiek'-mensen maken de weg vrij voor gruwelijkheden

In dit artikel:

De film over het leven van Leni Riefenstahl belicht vooral haar carrière als gerespecteerd filmregisseur die onder het nazi-regime propaganda maakte, met name de bekende films ‘Olympia’ (1936) en ‘Triumph des Willens’ (1935). Hoewel ‘Triumph des Willens’ artistiek als een meesterwerk wordt beschouwd, ligt haar nalatenschap zwaar onder vuur vanwege haar nauwe betrokkenheid bij nazi-propaganda. Na de Tweede Wereldoorlog werd ze niet veroordeeld voor directe nazi-misdaden, maar geclassificeerd als meeloper. Dit label stuitte haar tegen de borst, waarna ze de rest van haar lange leven (ze overleed op 102-jarige leeftijd in 2003) haar onschuld probeerde te bewijzen.

De film toont haar poging met veel compassie en vasthoudendheid haar verantwoordelijkheid te ontkennen. Haar belangrijkste verweer bestaat eruit dat ze slechts opdrachten uitvoerde, vergelijkbaar met kunstenaars die onder andere regimes hadden kunnen werken, en dat zij een kunstenaar was die boven politiek stond. Riefenstahl beweerde dat ze zich niet met politieke context bezighield en dat kunst onaantastbaar was, los van de misdaden van het naziregime. Ze stelde dat ze tijdens het Derde Rijk alleen mooie dingen had gezien, en dat de gruweldaden pas na de oorlog aan haar bekend werden. Hoewel er beeldmateriaal bestaat dat haar aanwezigheid in concentratiekampen en bij executies toont, lijkt ze dit niet bewust te hebben waargenomen, wat haar ontkenning verklaart.

De film laat zien hoe deze mentale houding – het weigeren verantwoordelijkheid te nemen door zich boven politieke gebeurtenissen te plaatsen – problematisch is. Riefenstahls verblindende geloof in haar onschuld maakt haar geen simpele leugenaar, maar iemand die oprecht meent onschuldig te zijn, ondanks de overduidelijke informatie. Dit wordt gezet tegen de bredere context van mensen die in andere tijden, zoals tijdens de Vietnamoorlog, ook politieke betrokkenheid afwijzen met uitspraken als ‘ik doe niet aan politiek’. Zulke houdingen worden bekritiseerd omdat zij de weg vrijmaken voor onrecht en misdaad zonder zich daarvan bewust te zijn.

De reflectie eindigt met de waarschuwing dat ook nu nog maatschappelijke misstanden kunnen ontstaan door mensen die hun maatschappelijke verantwoordelijkheid ontkennen. De hoop is uitgesproken dat deze groep klein blijft, omdat passieve onverschilligheid vaak mede de oorzaak is van het laten voortbestaan van kwaad.