De hop: een literaire hoogvlieger
In dit artikel:
De hop (Upupa epops) is een opvallende vogel met een lange zwarte snavel, zwart-witte vleugels en een opvallende kuif die gevoelens kan tonen. Wereldwijd komt hij voor in Europa, Azië en Afrika, en door zijn bijzondere uiterlijk en gedrag figureert hij al millennia in religie, literatuur en volksverhalen.
In Nederland broedde de hop nog op veel plaatsen begin twintigste eeuw, maar zijn aantallen kelderden sterk. Rond 1973 verdween hij als jaarlijkse broedvogel; sindsdien werden sporadische broedgevallen gemeld, onder meer in 2012. Recent keerde de soort langzaam terug: tussen 2021 en 2023 was er elk jaar broedsucces en in 2023 werden vier zekere broedgevallen vastgesteld. Ondanks deze kleine opleving staat de hop op de Nederlandse Rode Lijst.
Cultureel en religieus speelt de hop een veelzijdige rol. In de Bijbel wordt hij gerekend tot de zogenaamde onreine vogels; de precieze reden blijft onderwerp van discussie: mogelijk vanwege leefwijze (bijv. voeden nabij afvalplaatsen), associaties met heidense rituelen, of het feit dat een wijfjeshop bij bedreiging een stroperige, stinkende vocht afscheidt — vandaar de volksnaam drekhaan. In de Koran verschijnt de hop als trouwe boodschapper van profeet Soelaiman (Salomo): dankzij zijn vermogen lange afstanden af te leggen met weinig voedsel en water en zijn geliefde uitstraling is hij geschikt om berichten over te brengen en water te vinden.
Ook in mythen en literatuur duikt de hop vaak op. De gebroeders Grimm verwerkten hem in een sprookje waarin de hop als sadder van de uitersten fungeert: zowel overvloed als schaarste leiden tot mislukking. In Ovidius’ Metamorphoses verandert de gewelddadige koning Tereus in een hop — een straf die hem een ‘koninklijke’ verschijning met kroon geeft. In de Perzische klassieker De Samenspraak der Vogels van Farid ud-Din Attar voert de hop de pelgrims aan op hun zoektocht naar de mythische Simurgh, een allegorie voor gemeenschappelijke goddelijke waarheid; later inspireerde dit werk ook kinderboeken waarin de hop als gids optreedt.
De hop heeft bovendien een plaats in moderne volkscultuur: Israël heeft hem als nationale vogel en er bestaan liedjes en kinderliedjes in diverse talen (zoals het Engelstalige “Hoopoe song” en nummers van bands die spelen met zijn roep). Zijn sonore roep en kuif blijven kunstenaars en verhalenvertellers prikkelen, zelfs nu de vogel in delen van Europa zeldzaam is. De recente lokale broedsuccesjes bieden hoop dat we hem in Nederland weer vaker kunnen zien.