De frontlinie van Oekraïne verandert in een steeds bredere kill zone

In dit artikel:

De opkomst van bewapende en goedkope drones heeft de manier waarop journalisten in Oekraïne werken radicaal veranderd: waar verslaggevers vroeger tot dicht bij de frontlinie konden komen, maakt de aanhoudende dreiging van kleine, gerichte toestellen die mensen kunnen volgen en aanvallen het gebied vaak tot een «kill zone». Oorlogsverslaggever Hans Jaap Melissen schetst hoe die technologische omslag de veiligheid, toegang en het visuele verslag van de oorlog aantast.

Fotograaf Eddy van Wessel herinnert zich nog het vroege invasiejaar 2022, toen hij een prijswinnende foto maakte in Bachmoet; dat werk voelt nu bijna nostalgisch omdat drones toen nog nauwelijks de veiligheidsdynamiek bepaalden. Inmiddels zijn consumentendrones, en later tactische varianten, geëvolueerd van enkel observatiemiddelen tot actieve wapendragers. Waar vroeger artillerie en sluipschutters de voornaamste dreiging waren, bedreigen drones verslaggevers op een andere manier: ze zoeken en volgen doelwitten, en wegrennen biedt vaak weinig soelaas.

Meerdere correspondenten kunnen uit eigen ervaring vertellen over de nieuwe gevaren. Daphne Wesdorp werd in Kostiantynivka achtervolgd door een drone die net op tijd door militairen werd neergehaald; ze verliet Kramatorsk omdat de toestroom van drones vanaf eind maart drastisch toenam. Evgeniy Maloletka, die in 2022 nog foto’s maakte in het belegerde Marioepol, zegt dat dat werk destijds gevaarlijk was maar van een andere orde — toen waren omsingeling en bombardementen centraal, nu domineren drones het risico aan de frontlinies. In het afgelopen jaar zijn ook meerdere journalisten gedood door gerichte drone-aanvallen, wat aantoont dat een sticker met «Press» nauwelijks bescherming biedt.

Tactische veranderingen zijn ingrijpend: de frontlinie is breder geworden, soms tot dertig kilometer, met gebieden waar alles wat beweegt door drones kan worden aangevallen. Anti-dronenetten en -systemen bestaan, maar zijn verre van waterdicht. Journalisten gebruiken tegenmaatregelen zoals dronescanners en jammers, of reizen met begeleiders die drones kunnen neerhalen, maar die middelen hebben beperkingen. Scanners detecteren niet altijd omdat vijandelijke drones andere frequenties gebruiken of via glasvezelkabels (tethered drones) worden aangestuurd. Jammers en verstoringsapparatuur roepen bovendien ethische vragen op: verstoren kan een drone van koers doen veranderen en zo een burgerauto in gevaar brengen, waardoor de journalist meer een actor in het conflict wordt dan een neutrale waarnemer.

De veranderde realiteit beïnvloedt de journalistieke praktijk en de inhoud van berichtgeving. Verslaggevers staan vaker verder van de voorste linies, soms vele kilometers weg, waardoor minder beeldmateriaal van soldaten aan het front en van directe confrontaties beschikbaar is. Sommigen willen geen camera’s meegeven aan militairen of hulpverleners omdat dat het beeld «niet van henzelf» maakt en de onafhankelijkheid aantast. Anderen wijzen erop dat afstand niet per se afstandelijk hoeft te zijn: je kunt oorzaken en gevolgen vanaf iets grotere afstand documenteren, en soms levert werken op veiligere momenten zinvoller beeld op dan het jagen op spectaculaire maar risico-laded momenten.

Tegelijkertijd ontstaan er nieuwe journalistieke technieken en kansen: geolocatie en open source-onderzoek (bekend van Bellingcat) gebruiken materiaal dat strijdende partijen zelf verspreiden om gebeurtenissen te reconstrueren. Maar volgens veiligheidsexperts levert de drone-ontwikkeling journalistiek gezien nog weinig extra op; het verandert vooral wie en wat zichtbaar is. Voor veel correspondenten is er een onzekere toekomst: de angst voor zwermen aanstuurbare drones en verdere robotisering van het slagveld maakt dat sommige collega’s spreken over een houdbaarheidsdatum van traditionele oorlogsjournalistiek.

Praktische aanpassingen dienen zich al aan: journalisten verplaatsen zich onopvallend, nemen andere voertuigen, werken vaker embedded of op grotere afstand, en volgen gespecialiseerde veiligheidstrainingen. Tegelijk blijven er zware ethische en praktische dilemma’s bestaan over betrokkenheid, onafhankelijkheid en veiligheid. De technologische wapenwedloop duwt de verslaggeving naar een nieuw speelveld waarin beeldvorming, toegang en menselijke risico’s opnieuw tegen elkaar moeten worden afgewogen.