De fotografie van Ed van der Elsken kán niet meer bestaan, toont de expositie in het Rijksmuseum

In dit artikel:

Ed van der Elsken (1925–1990) verschijnt in de overzichtstentoonstelling Ed van der Elsken. Up Close in het Rijksmuseum als meer dan alleen de brutale straatfotograaf en icoon van de tegencultuur: de expositie laat hem zien als een filmische verhalenverteller met twijfels en een arbeidsintensieve werkwijze. De tentoonstelling, te zien tot 13 september, berust op zeven jaar onderzoek in het privéarchief dat zijn weduwe aan het museum schonk en toont veel nooit eerder geëxposeerd materiaal: contactvellen, notitieboekjes, beschilderde voorwerpen en filmmateriaal.

In de Philipsvleugel staat Van der Elskens beschilderde 2CV, een visuele sleutel naar zijn praktijk: hij combineerde personages en fragmenten uit de straat tot een continu verhaal. Ook wordt de film Een fotograaf filmt Amsterdam (1982) getoond, waarin hij letterlijk “up close” mensen benadert — soms uitnodigend, soms opdringerig — en zelf nadrukkelijk in beeld komt. Die aanwezigheid van de maker was toen ongebruikelijk; Van der Elsken brak met het idee van de neutrale waarnemer en maakte het persoonlijke tot onderdeel van het werk.

De tentoonstelling plaatst zijn oeuvre in tijd en techniek. Veel foto’s zijn niet puur ‘raak geschoten’: Van der Elsken monteerde, knipte en manipuleerde in de donkere kamer, speelde met belichting en contrastexperimenten en voegde tekst bij beelden, vooral in zijn Japan-series. Daardoor ontstond een bewust gemoduleerde beeldtaal — dramatische halo’s, uitgesneden fragmenten en samengestelde sequenties — die zijn foto’s filmisch en geconstrueerd maken. Tegelijk blijkt uit krassen en markeringen op contactvellen dat hij voortdurend twijfelde en keuzes heroverwoog; sommige projectideeën publiceerde hij zelfs nooit omdat hij ze te deprimerend vond.

Historisch gezien biedt de expositie een tijdscapsule: verwaarloosd naoorlogs Parijs, een ander Amsterdam, demonstrerende nationalisten in Tokio — scènes die vandaag anders zouden reageren onder de blik van smartphones en sociale media. De manier waarop Van der Elsken mensen aanpakte — vragend, plagerig, soms hinderlijk volgend — zou in de hedendaagse context ethische vragen oproepen. Tegelijk is zijn jacht op authenticiteit precies wat hem nu relevant maakt voor jonge bezoekers: hij wilde de rauwe, minder gepolijste kanten van het leven vastleggen, niet de opgepoetste hyperrealiteit van de kopie.

De tentoonstelling geeft ook inzicht in zijn artistieke wendingen: kleurwerk in Cuba (1967) dwong hem transparanter te werken omdat kleurnegatieven minder manipulatief zijn; zijn naaktfotografie leidde tot controverse, maar toont directe, ontwapenende beelden. Invloeden zoals de Amerikaanse fotojournalist Weegee zijn herkenbaar, al werkte Van der Elsken vaker overdag en met meer persoonlijke betrokkenheid.

Kortom: Up Close presenteert Van der Elsken als een grensverleggende beeldmaker die met montage, staging en zelfinzet de fotografie filmisch maakte, en als een twijfelende ambachtsman wiens methoden en motieven vandaag zowel bewondering als kritische vragen oproepen.