De eikelmuis verliest Europa, maar Zuid-Limburg vecht terug
In dit artikel:
De zeldzame eikelmuis (Glis glis) krimpt hard in Europa en staat bij wetenschappers op de alarmbel. Onderzoekers, waaronder de Zoogdiervereniging, publiceerden onlangs een uitgebreide statusupdate waaruit blijkt dat het verspreidingsgebied van de soort sinds 1978 fors is afgenomen: tussen 1978 en 2015 werd het al gehalveerd, en in het afgelopen decennium is daar opnieuw ongeveer 30% vanaf gegaan. Waar de eikelmuis ooit van Portugal tot de Oeral voorkwam, blijft nu nog grofweg een derde van dat oorspronkelijke areaal over. In acht Oost-Europese landen — onder meer Polen, Estland en Oekraïne — wordt de soort als uitgestorven beschouwd; in Duitsland, Nederland, Vlaanderen en Tsjechië staat hij op de Rode Lijst als ernstig bedreigd of bedreigd. Ook kerngebieden in Zuidwest-Europa vertonen tekenen van achteruitgang.
De eikelmuis is geen echte muis maar een ‘slaper’: hij brengt de helft van het jaar in winterslaap door (oktober–april), woont in boomholtes of holen en is nachtactief. Met zijn pluimstaart, zwarte oogmasker en voorkeur voor insecten, noten en vruchten is hij goed herkenbaar, maar ook ecologisch kwetsbaar: afhankelijkheid van specifieke schuil- en overwinteringsplaatsen, kleine leefgebieden en een dieet van insecten en vruchten maakt hem gevoelig voor verstoringen. De studie wijst drie samenhangende oorzaken aan voor de achteruitgang: sterke insectenpopulatie-afnames, verlies en versnippering van geschikt leefgebied en blootstelling aan gif. Langetermetingen uit het Duitse Zwarte Woud laten zien dat dieren tegenwoordig lichter de winter ingaan dan twintig jaar geleden — een signaal dat populaties verzwakken.
In Nederland concentreert het verhaal zich op Zuid-Limburg. Rond 1950 kwam de soort op meerdere plekken in Zuid-Limburg en in Zeeuws-Vlaanderen voor; in 2005 was dat gereduceerd tot één overgebleven gebied, het Savelsbos, waar de populatie inmiddels op een dieptepunt zat. Sinds 2018 loopt er een regionaal Eikelmuisbeschermingsplan met een breed partnerschap (provincie Limburg, Limburgs Landschap, Staatsbosbeheer, GaiaZOO, Trees for All, gemeenten en diverse stichtingen). Maatregelen omvatten herstel van bosranden en heggen, aanplant van hoogstamfruit en notenstruiken (circa 30.000 planten per jaar), plaatsing van nestkasten en fok- en uitzetprogramma’s. GaiaZOO en andere partijen fokken eikelmuizen en zetten ze uit op de Bemelerberg en sinds 2025 ook in het Savelsbos; gecombineerde habitatverbetering en uitzettingen leiden tot een bescheiden jaarlijkse groei en bieden uitzicht op een zelfvoorzienende populatie verbonden met Belgische populaties.
De conclusie is dat gerichte, langdurige en gecoördineerde maatregelen verschil kunnen maken, maar dat blijvende inzet nodig blijft — lokaal in Zuid-Limburg én op Europees niveau. De eikelmuis fungeert daarbij als indicator voor de gezondheid van invertebratengemeenschappen en voor het functioneren van bos- en struweelstructuren die ook van waarde zijn voor waterretentie en CO2-opslag in het landschap. Onderzoekers pleiten voor een Europees actieplan om verspreiding te stabiliseren en verder verlies te voorkomen.