De coronaverhoren laten zien hoe de pandemie werd gekenmerkt door bewustzijnsvernauwing

In dit artikel:

De openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Corona zijn afgerond. Onder leiding van VVD-Kamerlid Daan de Kort hoorde de commissie 47 getuigen; inclusief besloten verhoren werden 81 betrokkenen gesproken. Het eindrapport wordt in het eerste kwartaal van 2027 verwacht. De centrale vraag is hoe Nederland tijdens een volgende langdurige crisis minder ontwricht en verdeeld kan raken.

De enquête laat volgens verschillende deskundigen zien dat het coronabeleid vanaf het begin sterk werd bepaald door één doel: voorkomen dat de intensivecarecapaciteit werd overschreden en dat zich Nederlandse beelden van het Italiaanse Bergamo zouden voordoen. Andere belangen, zoals de ontwikkeling en het welzijn van jongeren, de reguliere zorg, de economie, cultuur en de gevolgen van long covid, kregen daardoor structureel minder gewicht. Gezondheidsonderzoeker Gaston Remmers verbindt die kritiek aan de dood van zijn veertienjarige zoon Pepijn, die tijdens de eerste coronawinter overleed aan koolmonoxidevergiftiging. Volgens Remmers raakten jongeren in crisistijd uit beeld.

Hoogleraar bestuurskunde Arjen Boin stelt dat er nauwelijks sprake was van echte ‘duivelse dilemma’s’, omdat vrijwel iedere maatregel aan het behoud van ic-bedden werd getoetst. Ook het officiële kabinetsdoel was niet het minimaliseren van sterfte of maatschappelijke schade, maar het bewaken van de ziekenhuiscapaciteit. Daardoor werden bijvoorbeeld de uitgestelde zorg, psychische en sociale schade onder jongeren en het gebrek aan erkenning voor longcovidpatiënten onvoldoende meegewogen.

De beperkte blik werd versterkt door de samenstelling van het Outbreak Management Team, waarin vooral biomedische experts zaten. Volgens veld­epidemioloog Amrish Baidjoe ontbraken praktische, gedragswetenschappelijke en bredere maatschappelijke inzichten die internationaal al langer onderdeel zijn van uitbraakbestrijding. Tegelijkertijd verlangden politiek, media en publiek naar snelle zekerheid, terwijl de beschikbare informatie onzeker en veranderlijk was. Kritische geluiden werden daardoor geregeld als ondermijnend beschouwd. Parlement en media steunden het beleid grotendeels uit loyaliteit aan het gezag.

Ook de besluitvorming zelf krijgt kritiek. Belangrijke keuzes werden voorbereid in informele overleggen in het Catshuis en het Torentje, zonder notulen. Daardoor is moeilijk vast te stellen wie welke beslissing nam, welke alternatieven zijn besproken en of de belangen van de samenleving zorgvuldig zijn afgewogen. Volgens critici bleef het ministerie van Volksgezondheid bovendien lang defensief tegenover informatieverzoeken en onafhankelijke evaluatie.

Tijdens de verhoren kwamen ook inhoudelijke aannames aan de orde. Zo werd kritiek op de vroege aanpak en op het idee van immuniteit na besmetting volgens betrokken wetenschappers onvoldoende verwerkt. Diederik Gommers verklaarde dat het kabinet in de zomer van 2020 waarschuwingen om eerder in te grijpen naast zich neerlegde. Het virus mocht zich verspreiden totdat de ziekenhuizen dreigden vol te lopen, waarna de daaropvolgende lockdowns veel langer duurden. Een preventievere aanpak, zoals in Denemarken, had mogelijk zowel sterfte als economische en maatschappelijke schade beperkt, maar een Nederlandse vergelijking is niet meer te maken.

Ironisch genoeg werd een zichtbare ‘code zwart’ weliswaar voorkomen, maar was er volgens artsen in de praktijk alsnog sprake van schaarste. Patiënten werden geweigerd of minder vaak doorverwezen, en leeftijdsgrenzen werden vervangen door verhullende criteria voor kwetsbaarheid. Het zorgtekort speelde zich daarmee grotendeels buiten het zicht van het publiek af.

De commissie nodigde naast hoofdrolspelers ook uitgesproken critici uit, onder wie Maurice de Hond, huisarts Rob Elens en actiegroepvoorvrouw Romy Quint. Dat kan bijdragen aan herstel van vertrouwen, maar veel verantwoordelijke bestuurders toonden tijdens de verhoren weinig bereidheid tot zelfkritiek. De belangrijkste lessen zijn volgens de geïnterviewde deskundigen een bredere crisisadvisering, transparante besluitvorming en regelmatige tussentijdse evaluaties.

Bij een volgende crisis moeten vooraf expliciet politieke keuzes worden gemaakt: welke schade is aanvaardbaar, wie beslist daarover en wanneer wordt van koers veranderd? De overheid moet een open debat over die waarden faciliteren, zonder desinformatie en belangenverstrengeling vrij spel te geven. Alleen zo kunnen vertrouwen en maatschappelijke verbondenheid worden hersteld en kan worden voorkomen dat jongeren en andere minder zichtbare groepen opnieuw uit beeld raken.