De AfD-zege in Saksen-Anhalt laat zien dat extreemrechts gedachtegoed steeds normaler wordt

In dit artikel:

De Alternative für Deutschland (AfD) behaalde zondag in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt bijna 44 procent van de stemmen en werd daarmee veruit de grootste partij. De uitslag heeft in Duitsland grote onrust veroorzaakt. Holocaustoverlevende Eva Umlauf noemde het beangstigend dat, na de NSDAP in de jaren dertig, opnieuw een extreemrechtse partij de grootste fractie in een Duits deelstaatparlement is.

Volgens politicoloog Sarah de Lange vormt Saksen-Anhalt een gunstige voedingsbodem voor de AfD. De deelstaat is een van de armste van Duitsland en ligt in het voormalige Oost-Duitsland, waar gevoelens van achterstelling de steun voor uiterst rechts versterken. Ook het charisma van lijsttrekker Ulrich Siegmund en de impopulariteit van de CDU van bondskanselier Friedrich Merz speelden volgens haar een rol. De Duitse uitslag past bovendien in een breder West-Europees patroon: uiterst rechtse partijen winnen al langere tijd terrein, mede doordat migratie voor veel kiezers een doorslaggevend verkiezingsthema is geworden.

De Lange legt uit dat ‘uiterst rechts’ zowel radicaal-rechtse als extreemrechtse partijen omvat. Hun ideologie wordt doorgaans gekenmerkt door nativisme, waarbij de belangen van de eigen bevolking vooropstaan, en autoritarisme, dat een streng en hiërarchisch georganiseerde samenleving nastreeft. Het belangrijkste onderscheid ligt volgens haar in de houding tegenover de democratie. Radicaal-rechtse partijen, zoals de PVV, accepteren de basisregels van verkiezingen, al kunnen zij de rechtsstaat of de onafhankelijkheid van rechters ter discussie stellen. Extreemrechtse partijen zijn volgens deze definitie antidemocratisch en vormen een bedreiging voor de democratische rechtsorde.

Geweld was vroeger het belangrijkste criterium om van extreemrechts te spreken. Tegenwoordig vallen ook niet-gewelddadige activiteiten onder die beoordeling, zoals het systematisch verspreiden van haat en desinformatie, racistische theorieën over ‘omvolking’ en het opzetten van parallelle instituties. De AIVD onderscheidt binnen het rechts-extremistische landschap een bredere, niet-gewelddadige beweging en een kleinere gewelddadige beweging. De grens tussen beide is niet scherp. Volgens De Lange moet bovendien sprake zijn van een langdurig en herkenbaar patroon; een enkele uitspraak of incident is onvoldoende om een partij als extreemrechts te bestempelen. Daarom is het nog te vroeg om de nieuwe partij van voormalig PVV’er Gidi Markuszower zo te classificeren. Over de AfD bestaat onder politicologen daarentegen brede overeenstemming: die partij geldt als extreemrechts.

De AfD in Saksen-Anhalt heeft onder meer plannen om de Holocaust minder nadruk te geven in het geschiedenisonderwijs, vluchtelingenkinderen in aparte klassen te plaatsen en een ‘remigratieoffensief’ te voeren. Tijdens de verkiezingsavond werd het radicale karakter volgens het artikel verder zichtbaar doordat de officiële AfD-livestream op YouTube werd begeleid door een remix van ‘Erika’, een marslied van de Wehrmacht uit de Tweede Wereldoorlog.

De Lange waarschuwt voor de normalisering van uiterst rechtse ideeën. Begrippen en standpunten die eerder maatschappelijk onaanvaardbaar waren, worden volgens haar steeds vaker als normaal of vanzelfsprekend gepresenteerd. De term ‘remigratie’ is daar een voorbeeld van: hoewel het woord op zichzelf neutraal klinkt, verwijst het in extreemrechtse context naar het massaal verwijderen van mensen met een migratieachtergrond uit Europa. De vluchtelingencrisis van 2015 verlaagde in Duitsland de drempel om dergelijke standpunten openlijk te uiten.

Media en gevestigde partijen hebben volgens De Lange een bijzondere verantwoordelijkheid. Zelfs kritische interviews kunnen extreemrechtse politici legitimiteit geven. Een cordon sanitaire kan samenwerking en regeringsdeelname verhinderen, maar voorkomt niet automatisch electorale groei, zoals de uitslag in Saksen-Anhalt laat zien. Zo’n politieke ‘Brandmauer’ werkt bovendien minder goed wanneer gevestigde rechtse partijen het taalgebruik en de thema’s van uiterst rechts gedeeltelijk overnemen.