De AfD is klaar om geschiedenis te schrijven: hoe een kleine deelstaat Duitsland definitief kan veranderen

In dit artikel:

In Saksen-Anhalt, een deelstaat in het oosten van Duitsland met ruim twee miljoen inwoners, staat de AfD op het punt een historische verkiezingswinst te boeken. De extreemrechtse partij haalt volgens de peilingen ongeveer 40 procent en kan daardoor, afhankelijk van het aantal partijen dat de kiesdrempel van 5 procent haalt, zelfs een absolute meerderheid behalen. Dat zou in de naoorlogse Bondsrepubliek een unicum zijn.

De laatste peilingen maken zo’n meerderheid eerder onwaarschijnlijk dan waarschijnlijk, maar sluiten haar niet uit. Vooral de vraag of de SPD en de Groenen boven de kiesdrempel blijven, is bepalend: als zij daaronder zakken, worden hun stemmen niet meegerekend bij de zetelverdeling en kan de AfD met iets meer dan 40 procent toch alleen regeren. AfD-leider Ulrich Siegmund heeft bovendien verklaard alleen minister-president te willen worden met een absolute meerderheid. Zonder die meerderheid blijft de partij volgens de bestaande politieke afspraken uitgesloten van regeringsdeelname door een zogenoemde Brandmauer, ofwel een cordon sanitaire.

De AfD heeft zich wel voorbereid op een mogelijke machtsgreep. In een programma voor de eerste honderd dagen pleit ze onder meer voor ingrijpende veranderingen in het onderwijs, aparte klassen voor migranten- en vluchtelingenkinderen, minder aandacht voor de Holocaust en het verdwijnen van regenboogvlaggen. Verder wil de partij wapenregels versoepelen, migratie vrijwel stopzetten en mensen op basis van hun afkomst terugsturen naar landen als Afghanistan en Syrië. Een deel van die plannen valt overigens niet onder de bevoegdheden van de deelstaat. De partij heeft intussen wel eigen kaders opgeleid om een bestuur te kunnen vormen.

De populariteit van de AfD komt niet uitsluitend voort uit steun voor haar radicale programma. Veel kiezers zijn vooral teleurgesteld in de gevestigde partijen en stemmen uit protest. Volgens Thomas Bockmeier, voorzitter van de Handelskamer Halle-Dessau, kiezen sommige mensen voor de AfD omdat ze niet langer op de andere partijen willen stemmen. De economische problemen in Duitsland, aangekondigde banenverlies bij Volkswagen, veiligheidsincidenten en de impopulariteit van de nationale regering onder kanselier Friedrich Merz versterken dat gevoel.

In Oost-Duitsland speelt daarnaast een sterk identiteitsverhaal. De AfD verzet zich tegen progressieve en multiculturele waarden, flirt openlijk met Rusland en wil een meer uitgesproken Duits karakter in cultuur, onderwijs en symboliek. Migratie is belangrijk voor haar kiezers, maar verklaart volgens de analyse niet alleen de hoge score.

Een overwinning zonder absolute meerderheid kan Saksen-Anhalt politiek onbestuurbaar maken. De CDU, die momenteel de minister-president levert, zou dan met de SPD, de Groenen en mogelijk Die Linke moeten samenwerken om een meerderheid te vormen. Officieel sluit de CDU samenwerking met zowel de AfD als Die Linke uit, waardoor een kwetsbare minderheidsregering waarschijnlijk wordt.

De verkiezingen hebben ook nationale betekenis. Een uitzonderlijk sterke AfD-score zou aantonen dat de door Merz beloofde politieke dam tegen extreemrechts niet werkt. Nationale peilingen wijzen er inmiddels op dat de AfD bij Bondsdagverkiezingen zelfs de grootste partij zou kunnen worden. Saksen-Anhalt geldt daardoor als een belangrijke test voor de stabiliteit van het Duitse partijstelsel, dat steeds sterker uiteenvalt tussen de AfD en alle andere partijen.