D66, CDA en VVD overwegen Zweeds model: waarom deze dienstplicht minder vrijblijvend is dan het lijkt
In dit artikel:
Viktor Ekman (19) volgt sinds augustus militaire dienst bij het Gotlandregiment van Zweden en illustreert hoe de wederinvoering van de dienstplicht daar in de praktijk werkt: strenge selectie, intensieve basis- en specialisatieopleidingen en taken in zwaar gepantserde voertuigen zoals de CV‑90. Gotland geldt als symbool van Zwedens traditie van dienstplicht; het eiland kent zo’n dienstplicht sinds 1812, het hele land sinds 1901.
Zweden schafte de dienstplicht in 2010 af, maar voerde die in 2017 terug in een vernieuwde, genderneutrale vorm. In plaats van universele opkomst geldt een selectie gebaseerd op motivatie en geschiktheid. Alle 17‑jarigen ontvangen een digitale vragenlijst (ongeveer veertig vragen) over gezondheid, opleiding en bereidheid; wie geschikt en gemotiveerd lijkt, wordt opgeroepen voor keuringen (mönstring) met fysieke proeven, medische controles en psychologische gesprekken in centra zoals in Malmö. Selectie en matching zorgen ervoor dat technisch onderlegde jongeren vaker technische functies krijgen, en de dienst streeft naar zowel militaire als maatschappelijke meerwaarde voor deelnemers.
Cijfers tonen de schaal: in 2025 werden zo’n 30.000 jongeren opgeroepen voor tests, daarvan kwamen circa 8.000 daadwerkelijk in dienst. Zweden wil rond 2030 jaarlijks ongeveer 10.000 dienstplichtigen werven, plus enkele duizenden voor brandweer en ambulance. Ongeveer een kwart blijft na het jaar door als beroepsmilitair; de rest keert terug naar civiel leven maar blijft vaak als reservist oproepbaar. Voorstanders binnen defensie prijzen de mix aan vaardigheden en de toegenomen zelfkennis, samenwerking en zelfvertrouwen die dienstplichtigen opdoen; voor velen blijkt het nuttig op hun cv.
Tegelijkertijd zijn er kritische noten. Onderzoeksster Sanna Strand waarschuwt dat de overheid de maatregel presenteert als modern en vrijwillig, terwijl het systeem nog altijd een hiërarchische en dwingende kant heeft. Uit Plikt‑och prövningsverket‑data zou blijken dat veel opgeroepenen negatief tegenover de basisopleiding staan (een voorbeeldcijfer: zo’n 6.000 van 27.000 in 2024). Psychologen benadrukken dat, ondanks selecties, de plicht een inbreuk op individuele keuze kan blijven.
Het Zweedse model wint navolging in Europa: Duitsland herintroduceerde eind vorig jaar een keuringsplicht (vragenlijst vanaf 18 jaar; mannen verplicht, vrouwen kunnen meedoen) en laat wettelijke opties open voor een volledige herinvoering bij nood. In Nederland wordt het Zweedse model momenteel onderzocht aan de formatietafel: CDA en D66 noemen een selectieve opkomstplicht als vrijwillige aanmelding tekortschiet en willen defensie binnen vijf jaar uitbreiden naar 122.000 militairen; VVD toont zich eveneens open. SGP zet in op opschaling van dienjaren en reservisten; SGP‑Jongeren pleiten expliciet voor (ook maatschappelijke) dienstplicht.
De discussie zal volgens experts mede afhangen van de geopolitieke situatie — met name de oorlog in Oekraïne en Russisch gedrag — en van politieke keuzes over de balans tussen vrijwilligheid, selectie en staatsmacht.