Cryptotransacties, contantenstromen en schijnbedrijven: zo werkt ondergronds bankieren
In dit artikel:
Minister David van Weel heeft met Turkije afspraken gemaakt om het zogenaamde ondergrondse bankieren harder aan te pakken. Wat ooit een informeel, cultureel ingebed betaalmiddel is — vooral bekend als hawala in Zuid-Azië — wordt steeds vaker misbruikt door internationale criminele netwerken voor drugshandel, witwassen en financiering van terrorisme.
Hawala ontstond in landen als India, Pakistan, Sri Lanka en Afghanistan als een betrouwbaar alternatief voor een formeel banksysteem; rente en leningen zijn er vaak taboe. In de Golfregio, vooral Dubai, fungeren wisselkantoren als knooppunten. Ook regio’s zonder stabiele banken, zoals Somalië, vertrouwen op vergelijkbare informele kanalen. Netwerken lopen via veel landen; Turkije is volgens opsporingsdiensten een belangrijke doorvoerroute naar het Midden-Oosten en wordt gelinkt aan betalingen richting Syrië en groepen als IS.
De methoden waarmee deze circuits werken variëren. Een veelgenoemde techniek is het gebruik van bankbiljetserienummers als verificatiecode: een klein biljetnummer wordt doorgegeven en bij controle leidt dat tot uitbetaling elders, zonder identificatie of papierspoor. Intern worden saldi via doorlopende rekeningen verrekend; in plaats van contant te overmaken, compenseren hawaladars elkaar via handelstransacties — aankoop van goud, auto’s, vastgoed, elektronica of smokkelwaar. Ook cryptovaluta spelen een rol, vooral stablecoins zoals USDT die minder volatiel zijn dan bitcoin. Voor overdrachten naar legaal bankverkeer wordt soms gebruikgemaakt van schijnbedrijven om transacties te verhullen.
In Nederland is informele geldtransfers verboden; financiële dienstverleners moeten vergund zijn en onder toezicht staan. Opsporing richt zich vooral op het misbruik door criminelen: vervolging gebeurt vaak naast zaken als witwassen en deelname aan criminele organisaties, met gevangenisstraffen tot ongeveer acht jaar en zware ontnemingsvorderingen. De FIOD reconstrueren geldstromen met hulp van onderschepte communicatie en gekraakte versleutelde diensten — technieken die de afgelopen tien jaar sterk zijn verbeterd en dagelijks worden ingezet.
Wie als ondergrondse bankier opereert, heeft meestal fors startkapitaal en vaak familie- of gemeenschapsverbanden in het informele circuit. Vertrouwen en reputatie zijn cruciaal: klanten worden vaak via bestaande relaties geïntroduceerd en transacties verlopen op basis van onderlinge garanties. Dat sociale kapitaal maakt toezicht en opsporing extra moeilijk.
Van Weel wil niet alleen systemen stilleggen, maar nadrukkelijk ook crimineel vermogen via deze kanalen aanpakken en afpakken. Tegelijk erkent hij — en blijkt uit gesprekken met bronnen — dat het netwerk wijdvertakt en sterk ingebed is; bestrijding zal geleidelijk moeten gebeuren en kent geen snelle, simpele oplossingen. Internationale samenwerking, met name met landen als Turkije, is volgens de minister essentieel om de doorvoerroutes en financiers van georganiseerde misdaad en terrorisme aan te pakken.