Criminocratie: Staat binnen de staat

In dit artikel:

De geweldsexplosie in Overasselt op 1 september, waarbij een beveiliger werd doodgeschoten en twee agenten zwaargewond raakten, wordt gezien als een vermoedelijke afrekening tussen internationale criminele bendes. Tegelijkertijd krijgt de Nederlandse drugscrimineel Jos L. in Sierra Leone bescherming en aanzien door zijn vrijgevigheid en zijn goede contacten met president Julius Maada Bio. Nederland slaagt er daardoor niet in hem uitgeleverd te krijgen.

Deze voorbeelden illustreren hoe georganiseerde criminaliteit kan uitgroeien tot een bedreiging voor niet alleen de veiligheid, maar ook het bestuur, de rechtsstaat en de democratie. Criminele netwerken proberen via geld, corruptie, intimidatie en geweld invloed te krijgen op politie, justitie, politici, verkiezingen en de legale economie. Van een criminocratie is sprake wanneer zij daardoor steeds meer economische, politieke en maatschappelijke macht verwerven, soms met hulp of bescherming van overheidsfunctionarissen.

Volgens de beschreven analyse gedijt criminaliteit vooral waar de overheid zwak is door armoede, slecht bestuur, onderdrukking of een machtsvacuüm. Voorbeelden uit Haïti, de Sahel, Latijns-Amerika, het Caribisch gebied en Rusland laten zien dat criminele groepen en politieke machthebbers daar nauw verweven kunnen raken. Groepen als bendes of de Taliban bieden bewoners soms bescherming, werk, voedsel of bemiddeling, maar eisen daarvoor gehoorzaamheid en financieren zich met onder meer drugs, afpersing en mensenhandel. Dat leidt tot uitbuiting, verslaving, geweld en grote maatschappelijke schade.

Een harde aanpak alleen biedt geen garantie dat deze organisaties verzwakken. Als de overheid zelf willekeurig geweld gebruikt of democratische controle uitschakelt, verliest zij haar legitimiteit. Effectieve bestrijding vereist daarom naast handhaving ook goed bestuur, betrouwbare instituties en het aanpakken van armoede en onderdrukking. De tekst werpt ten slotte de vraag op welke alternatieven bestaan en welke rol het Internationaal Strafhof kan spelen.