'Chemische spiegelbeelden' die tot veiligere geneesmiddelen leiden: dit onderzoek wint Nobelprijs Chemie

In dit artikel:

De Nobelprijs voor Scheikunde gaat dit jaar naar de Franse chemicus Henri Kagan (95) en de Japanse chemicus Kenso Soai (76). Ze worden bekroond voor hun onderzoek naar chemische spiegelbeelden, officieel voor de ontdekking van niet-lineaire effecten en autokatalyse in de asymmetrische organische synthese. De prijs werd bekendgemaakt door de West-Vlaamse professor Ellen Moons, de eerste vrouw en eerste niet-Zweedse secretaris-generaal van de Koninklijke Zweedse Academie voor Wetenschappen.

Veel moleculen bestaan in twee spiegelbeeldvarianten, zoals een linker- en rechterhand. Die enantiomeren kunnen zich in het lichaam heel verschillend gedragen. Zo ruikt de ene variant van carvon naar munt en de andere naar brood. Bij geneesmiddelen kan één spiegelbeeld geneeskrachtig zijn, terwijl het andere niet werkt of schadelijk is. De ramp met Softenon (thalidomide), waarbij duizenden baby’s ernstige geboorteafwijkingen opliepen, maakte duidelijk hoe belangrijk het is om zulke varianten afzonderlijk te kunnen produceren. In dat geval kon het ene spiegelbeeld bovendien in het lichaam in het andere veranderen.

Kagan ontwikkelde een methode om chemische reacties zo te sturen dat vooral één spiegelbeeld ontstaat. Soai verbeterde die aanpak en vond in 2003 een reactie die uitsluitend het gewenste spiegelbeeld oplevert en vervolgens kopieën van zichzelf maakt. Die doorbraak helpt bij de ontwikkeling van geneesmiddelen, aroma’s, geurstoffen en nieuwe materialen en loste een belangrijk vraagstuk in de chemie op.

De laureaten ontvangen samen 12 miljoen Zweedse kroon, ruim 1 miljoen euro, naast een medaille en diploma.