Burgemeester Zaanstad lijdt ene na andere nederlaag met aanpak 'ondermijnende criminaliteit'

In dit artikel:

Sinds 2022 voert de gemeente Zaanstad onder burgemeester Jan Hamming een agressieve, vaak onconventionele campagne tegen wat zij noemt ‘ondermijnende criminaliteit’. Centraal staat het interventieteam dat onder meer de glazenwassersbranche in Zaandam-Oost scherp in de gaten houdt. Hamming ziet in die sector een patroon van criminele beheersing en rechtvaardigt daarom strikte controles en nieuwe regels, zoals een sinds 2024 verplichte vestigingsvergunning voor glazenwassers uit die buurt.

De praktijk van die aanpak leidde tot grootschalige huisbezoeken, adrescontroles en soms ook controles buiten de gemeentegrenzen. Ambtenaren en politie bezochten adressen, onderzochten panden en drongen volgens bewoners soms zonder toestemming woningen binnen. Zaanstad legde tientallen ondernemers last onder dwangsom op van 20.000 euro omdat de gemeente meende dat hun eenmansbedrijven op woonadressen waren gevestigd zonder vergunning. Ambtenaren volgden glazenwassers tot ver buiten Zaandam om controles uit te voeren.

Rechters trekken de werkwijze echter keer op keer in twijfel en wijzen de gemeente regelmatig terecht. Een belangrijke uitspraak van de rechtbank Noord-Holland (13 mei) schorste de invordering van dwangsommen voor drie glazenwassers: er is volgens de rechter geen bewijs dat hun bedrijven op de opgegeven woonadressen waren gevestigd. Bovendien constateerde de rechter dat documenten in het dossier grotendeels zwartgelakt waren, waardoor onduidelijk bleef wie controles uitvoerde en op welke grondslag. Er komt een bodemprocedure die moet uitwijzen of Hamming überhaupt bevoegd was om een vestigingsvergunning te eisen; juristen stellen nu al dat een lokale verordening die bevoegdheid niet verleent en dat Zaanstad geen handhaving buiten de eigen grenzen mag uitoefenen.

Andere voorbeelden van juridische nederlagen illustreren vergelijkbare problemen. Een bed & breakfast werd korte tijd gesloten na een adrescontrole waarin zou blijken dat er zonder vergunning prostitutie plaatsvond; de rechter concludeerde echter dat daar geen bewijzen voor waren en dat toezichthouders onterecht in de woning hadden gezocht. In een afzonderlijke zaak oordeelde de rechtbank dat een controle bij een verslaafde man onder valse voorwendselen was uitgevoerd—het bezoek werd gepresenteerd als bijstandscontrole terwijl het bij het onderzoek om mogelijk cocaïnehandel ging—en noemde dat een ontoelaatbare machtsonttrekking (détournement de pouvoir). Bij twee lunchrooms, waarvan de uitbater grotendeels Turks is, oordeelde de rechter dat het intrekken van vergunningen disproportioneel was: de geconstateerde tekortkoming had hooguit een waarschuwing verdiend.

Naast fouten bij bevoegdheidsgebruik komt ook het privacybeleid van de Zaanse ondermijningsaanpak slecht uit de bus. De gemeentelijke functionaris gegevensbescherming concludeerde dat werkprocessen van het interventieteam (gedeeltelijk) strijdig zijn met de AVG en dat essentiële rechtsbescherming ontbreekt. Rechters merkten op dat de aanpak gebrek aan transparantie en zorgvuldigheid vertoont; zwartgelakte stukken en onduidelijke rapportages versterken die kritiek.

Burgemeester Hamming verwerpt de aantijgingen en verdedigt het beleid als rechtmatig en noodzakelijk om georganiseerde misstanden te bestrijden. Hij suggereerde bovendien dat kritische media campagnes voeren die het publieke debat beïnvloeden ten gunste van criminelen. Maar door de reeks rechterlijke tikken op de vingers rijst de vraag of Zaanstad met deze methoden de rechtsstaat, proportionaliteit en wettelijke grenzen niet ondermijnt. De uitkomst van de komende bodemprocedure en verdere juridische toetsing zal bepalen of de gemeentelijke aanpak juridisch houdbaar is of ingrijpend moet worden bijgesteld.