Bouw met elkaar aan menswaardiger en rechtvaardiger samenleving

In dit artikel:

De burgemeester van Barneveld en CDA’er waarschuwt dat technologische vooruitgang niet automatisch tot een betere samenleving leidt. In zijn toespraak tijdens de residentiepauzedienst op 14 september in de Waalse Kerk in Den Haag stelt hij dat kunstmatige intelligentie, algoritmes en data weliswaar efficiëntie en gemak brengen, maar ook nieuwe machtsconcentraties en risico’s voor de menselijke waardigheid kunnen veroorzaken.

Aan de hand van historische voorbeelden, zoals penicilline, de transistor en het internet, benadrukt hij dat de mens veel scheppende kracht bezit. Innovatie is volgens hem echter nooit neutraal: de doorslaggevende vragen zijn wat mensen ontwikkelen, met welk doel en waartoe. Techniek moet bijdragen aan goed samenleven, niet alleen aan snelheid of efficiëntie.

Als voorbeeld van morele moed verwijst hij naar de vroedvrouwen Sifra en Pua uit het Bijbelboek Exodus. Zij weigerden het bevel van de farao uit te voeren om pasgeboren Joodse jongetjes te doden. Daarmee beschermden zij Mozes en boden zij weerstand aan een machtssysteem dat de menselijke maat verloor. Ook vandaag is volgens de auteur de moed nodig om nee te zeggen tegen ontwikkelingen of machtsstructuren die menselijke waardigheid aantasten.

Om moreel weerbaar te blijven, zijn volgens hem nuance, matiging en betrokkenheid bij anderen noodzakelijk. Digitale echokamers versterken het eigen gelijk en vergroten het wantrouwen tegenover mensen buiten de eigen groep. Ook maakt hij onderscheid tussen strikt juridisch gelijk en billijkheid: een rechtmatige uitkomst leidt niet vanzelf tot redelijk of menselijk samenleven.

De overheid heeft de taak voorwaarden te scheppen waarin mensen verantwoordelijkheid kunnen nemen, maar moet niet alles dichtregelen. Overbescherming beperkt de ademruimte van de samenleving, terwijl bescherming juist nodig is wanneer innovaties dwingende machtsconcentraties versterken. Menswaardigheid kan echter niet uitsluitend door wetten worden bewaakt; zij vraagt om actief burgerschap en mensen die zich inzetten voor vrede en het goede samenleven.

De auteur pleit daarom voor ‘morele vernieuwing’: een gedeelde inzet voor moed, matigheid, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid. Echte vooruitgang bestaat volgens hem niet alleen uit slimmere technologie, maar uit het gezamenlijk bouwen aan een menswaardige en rechtvaardige samenleving waarin mensen elkaar blijven verstaan.