Biografie: Het ging VVD-leider Bolkestein om het debat, maar wat bereikte hij ermee?
In dit artikel:
Vandaag verscheen de omvangrijke biografie van Frits Bolkestein, geschreven door historicus en NOS-eindredacteur Dik Verkuil, waarin de voormalig minister van Defensie en later VVD-fractievoorzitter wordt neergezet als een scherpzinnige maar ontoegankelijke politicus. VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans noemt Bolkestein een voorbeeld voor veel partijgenoten: net als hij begon Brekelmans als minister van Defensie voordat hij de fractie ging leiden. Brekelmans prijst vooral Bolkesteins gewoonte om tijd te nemen voor verdieping en reflectie — iets wat volgens hem schaars is in de huidige politiek.
Verkuil typeert Bolkestein als ongenaakbaar en formeler van omgang; hij hield altijd zijn afstand en was lastig van mening te laten veranderen. Die eigenzinnigheid kwam terug in ongewone hobby’s voor een minister — zo schreef Bolkestein eind jaren tachtig toneelrecensies — maar ook in zijn politieke stijl: hoewel elitair ingesteld, wist hij grote groepen kiezers te bereiken door debatten rechtstreeks aan te spreken terwijl veel politiek toen inward gericht was.
De biografie besteedt veel aandacht aan de controverse rond Bolkesteins scherpe uitspraken over integratie in 1991, toen hij in de Volkskrant betoogde dat integratie kordaat moest worden aangepakt en de Europese beschaving als superieur presenteerde. Dat leidde tot felle kritiek en beschuldigingen van discriminatie. Verkuil plaatst die uitspraken in een breder kader: Bolkestein zou zich al jaren zorgen hebben gemaakt over anti-westerse radicalisering vanaf de Iraanse revolutie van 1979 en over verloedering in stadswijken, en hij probeerde het onderwerp aanvankelijk ook met collega-fractievoorzitters te agenderen. Brekelmans ziet hem als een wegbereider van discussies die decennia later bleven spelen; Verkuil vindt echter dat Bolkesteins ingrepen weinig concrete resultaten opleverden.
De biograaf trekt een duidelijk onderscheid tussen Bolkesteins retoriek en zijn praktische effectiviteit. Hoewel hij zich fel tegen bepaalde kabinetsbesluiten keerde toen de VVD deel uitmaakte van de Paarse coalitie, voerde hij in de Kamer niet altijd doorzettingsmachtig oppositie en raakte zijn invloed op den duur geknakt — een factor bij zijn vertrek in 1998. Verkuil wijst ook op de invloed die Bolkestein had op latere politici: Geert Wilders zag hem als voorbeeld maar nam beleidsmatige en stilistische wendingen die Bolkestein zelf onaanvaardbaar zou hebben gevonden.
Tot slot schetst de biografie hoe Bolkesteins politieke loopbaan bijna een andere wending kreeg: in zijn jonge jaren overwoog hij actief te worden voor de PvdA, maar vanwege zijn uitgesproken manier van spreken en een steeds rechter profiel koos hij uiteindelijk voor de VVD — en kwam verrassend genoeg toch in de Tweede Kamer terecht.