Bijen kunnen spelen, denken, problemen oplossen - en ze worden wereldwijd bedreigd
In dit artikel:
Een handvol bijen balanceert evenwicht en slimheid: in de openingsscène duwt een bij stukken plastic totdat een draaischijf haar precies boven een bakje suikerwater brengt en ze erin valt — een eenvoudig maar indrukwekkend bewijs van observatiegedrag en probleemoplossing. Die intelligentie staat centraal in het werk van de Amerikaanse bijenonderzoeker Samuel Ramsey (37), die in Amsterdam was voor de presentatie van de National Geographic-serie Secrets of the Bees. Ramsey, die een lab leidt aan de University of Colorado Boulder, bestudeert tientallen bijensoorten — van gierbijen tot hommels — maar concentreert zich vooral op de westerse honingbij.
Ramsey vertelt hoe zijn eigen fascinatie groeide uit kinderlijke angst; na het uitlezen van alle insectboeken in de lokale bibliotheek besloot hij entomoloog te worden. Nu combineert hij fundamenteel onderzoek met actieve wetenschapscommunicatie: vlogs, Instagram, liedjes en televisiewerk om aandacht te vragen voor bijen en hun problemen. Die aandacht is urgent, zegt hij, omdat bijenpopulaties wereldwijd sterk achteruitgaan en dat directe gevolgen heeft voor de bestuiving van voedselgewassen. In Nederland overleefde 22 procent van de bijenvolken de winter 2024–2025 niet — ruim meer dan de circa 10 procent die als natuurlijke sterfte wordt beschouwd — en in de Verenigde Staten viel afgelopen jaar een recordverlies van meer dan 60 procent van de kolonies.
De belangrijkste boosdoener is de varroamijt. Ramsey bracht een belangrijke nuance aan in het begrip van de parasiet: in plaats van bloed zuigt de varroamijt aan het vetlichaam van bijen, een orgaan dat vergelijkbaar is met de lever en essentieel is voor onder meer immuunfuncties en voortplanting. De mijt tapt daarbij vitellogenine af, een eiwit dat tezelfdertijd bijen nodig hebben voor eicelvorming en afweer — daardoor raakt een bijenkolonie snel verzwakt. Omdat chemische behandelingen steeds minder effectief zijn door resistentie, pleit Ramsey voor een andere aanpak: hij werkt aan methodes om de transporteiwitten die het vitellogenine in de mijt langskrijgen, stil te leggen. In nog niet gepubliceerde resultaten beschrijft hij plannen om via gerichte rna-interferentie die transportroute te blokkeren, zodat de mijt geen eitjes meer kan maken en de populatie langzaam uitdunt.
Naast moleculaire oplossingen onderzoekt Ramsey bestaande biologische weerbaarheid. Zijn lab bestudeert genetisch geselecteerde bijen die zichzelf intensiever poetsen en zo varroa weghouden — gedrag dat via veredeling of uiteindelijk met crispr-achtige technieken mogelijk overgebracht zou kunnen worden naar commerciële bijenpopulaties. Voor dat doel leidt hij het project Honey Bee-nome, dat het dna en rna van alle elf honingbijensoorten wil in kaart brengen om resistente genen en bijbehorende virussen te identificeren. Die veldwerkexpedities — van boomtopnesten tot vulkanen — liepen recent een jaar vertraging op nadat Ramsey zijn been brak tijdens een wandeling.
Naast varroa noemt Ramsey een nieuwe dreiging: de tropimijt (Tropilaelaps mercedesae). Lange tijd werd deze mijt gezien als een probleem beperkt tot Zuidoost-Azië, maar recente vondsten tonen dat ze zich ook naar gematigde zones kan verspreiden; publicaties laten zien dat zwermende bijen de mijt kunnen meenemen naar nieuwe kolonies. Eind vorig jaar onderschepte de Amerikaanse douane zelfs reuzenhoningbijen met levende tropimijten op een vrachtschip uit Zuid-Azië. Ramsey waarschuwt dat we dezelfde fouten dreigen te maken als bij varroa: problemen negeren zolang ze zich buiten rijke landen voordoen, met alle risico’s van dien.
Een cruciale schakel in de oplossingen is volgens Ramsey het vertrouwen en de medewerking van imkers. Covid-19 toonde dat mensen informatie vaak uit alternatieve bronnen halen als wetenschappers niet duidelijk, toegankelijk en sympathiek communiceren. Ramsey investeert daarom bewust in contact met bijenhouders om nieuwe behandelmethoden—eventueel inclusief genetische ingrepen—acceptabel te maken. Hij benadrukt ook dat individuele imkers collectieve verantwoordelijkheid hebben: onbehandelde kolonies kunnen varroa via foeragerende bijen op burenoverbrengen.
Persoonlijk profiel en maatschappelijke inzet lopen door zijn wetenschappelijke werk heen. Als zwarte, homoseksuele onderzoeker uit een streng-christelijke achtergrond ziet Ramsey het openen van deuren voor “odd kids” als een missie: diversiteit in onderzoeksteams geeft volgens hem betere oplossingen. Hij sluit met een beeld dat zijn visie samenvat: bijenzwermen die in de regen rouleren om de kern warm te houden — een voorbeeld van onderlinge zorg en samenwerking waar mensen volgens Ramsey veel van kunnen leren.