Bewonderenswaardig hoe Nicolaas Matsier de overwegingen van Maurits van Oranje tot leven wekt

In dit artikel:

Nicolaas Matsier werkt al jaren aan een veelzijdig oeuvre van romans, essays, gedichten en kinderboeken. Zijn nieuwe roman Zonder pardon vormt het tweede deel van een tweeluik over de onthoofding van Johan van Oldenbarnevelt op 13 mei 1619 in Den Haag. In De advocaat van Holland (2019) beschreef Matsier de aanloop naar de terechtstelling vanuit het perspectief van Van Oldenbarnevelt; nu staat stadhouder en legeraanvoerder Maurits van Oranje centraal.

De executie vond plaats tegen de achtergrond van felle godsdiensttwisten tijdens het Twaalfjarig Bestand. Gomaristen en arminianen stonden lijnrecht tegenover elkaar, terwijl Maurits en Van Oldenbarnevelt steeds verder uit elkaar groeiden. Maurits verzette zich tegen het Bestand en schaarde zich achter de gomaristen. Wantrouwen, partijbelangen en politieke machtsstrijd leidden uiteindelijk tot de gevangenneming en veroordeling van Van Oldenbarnevelt, die als raadpensionaris grote invloed had.

Matsier schrijft Maurits niet als een eendimensionale historische schurk of als de latere ‘verliezer’ van de geschiedenis. De roman kruipt in zijn hoofd tijdens de gevangenneming, het proces en de executie. Maurits verschijnt als een zwijgzame, koppige en cynische binnenvetter die overtuigd is van zijn eigen gelijk, maar tegelijk twijfelt en in het duister tast. Zijn politieke strategie bestaat vaak uit afwachten en niets doen, totdat hij besluit hard in te grijpen. Zo verving hij bestuurders in Holland en Utrecht door eigen vertrouwelingen en reisde hij met honderden soldaten mee om duidelijk te maken wie de macht had, zonder direct geweld te gebruiken.

Ook de pogingen van Maurits’ familie om Van Oldenbarnevelt gratie te verlenen krijgen aandacht. Maurits stelt als voorwaarde dat de oude staatsman schuld bekent, maar die weigert dat. Zelf woont Maurits de terechtstelling niet bij: hij vindt dat te veel eer en blijft bovendien liever buiten gevaar. Matsier laat hem vanuit een klein raam toekijken wanneer Van Oldenbarnevelt naar het schavot wordt gebracht en vraagt het kort te houden.

De kracht van Zonder pardon ligt volgens de bespreking in de genuanceerde psychologische uitwerking. Matsier redeneert niet vanuit historische winnaars en verliezers, maar vanuit misverstanden, eigenbelang, politieke onzekerheid en menselijke opwellingen. Daardoor wordt Maurits geen standbeeld uit de geschiedenis, maar een geloofwaardig en soms ontroerend personage. De roman laat zien hoe iemand die later op veel punten ongelijk lijkt te hebben gekregen, destijds oprecht overtuigd kon zijn dat hij juist handelde.