Bevriende chimpansees in Oeganda eindigen in rivaliserende clans: 28 doden bij zeldzame bendeoorlog
In dit artikel:
Onderzoekers rapporteren ernstige, onverwachte vijandigheid tussen twee groepen chimpansees die jarenlang als één hechte gemeenschap samenleefden in nationaal park Kibale (Oeganda). Wat begon als een stabiele populatie veranderde vanaf 2015: de oorspronkelijke groep viel uiteen en rond 2018 bestonden er twee afdelingen — genoemd Western en Central Ngogo — die elkaar sindsdien met georganiseerde razzia’s belaagden. In totaal werden tussen 2018 en het onderzoek 24 aanvallen geregistreerd, waarbij minstens 28 chimpansees omkwamen, waaronder 19 jongen. De wetenschappers vergelijken het gedrag met een menselijke burgeroorlog.
De observaties berusten op drie decennia aan veldwerk, inclusief gps‑data en sociale netwerkanalyses; de bevindingen zijn beschreven in een uitgebreide studie in Science. John Mitani, die de populatie twintig jaar volgde, omschreef de uitbarsting als chaotisch: groepen schreeuwden, joegen elkaar na en voerden doelgerichte, collectieve aanvallen uit. De aanvallen waren bijzonder wreed: baby’s werden uit moeders armen gerukt en gedood, en bij aanvallen op volwassen mannetjes kwamen ernstige verwondingen voor, soms met mutilatie.
Onderzoekers zoeken naar oorzaken en wijzen op meerdere factoren die samen leken te werken. De belangrijkste verklaring is demografisch: de groep was uitzonderlijk groot — ongeveer 200 dieren — terwijl chimpansees normaal in stammen van circa 50 tot 70 leven. Zo’n omvang belemmert het onderhoud van sociale banden, zoals samen vlooien en delen van voedsel, die essentieel zijn om cohesie te bewaren. Daarnaast vielen kort voor de scheuring vijf volwassen mannetjes weg, mogelijk door ziekte, waardoor belangrijke sociale schakels verdwenen. In 2015 kwam bovendien een nieuw alfamannetje op, wat de machtsverhoudingen en relaties binnen de groep sterk kon verstoren.
Primatoloog Edwin van Leeuwen noemt de gebeurtenis uitzonderlijk, ondanks eerdere beschrijvingen van soortgelijke splittingen (onder meer door Jane Goodall). Hij ondersteunt de verklaring dat sociale overbelasting en het wegvallen van sleutelindividuen de groep kwetsbaar maakten. Door gebrek aan voldoende wederkerig contact vervagen vriendschappen, wat rivaliteit en agressie kan aanwakkeren — een proces dat hij ook herkenbaar vindt in menselijke sociale dynamieken.
De studie roept bredere vragen op over de oorsprong van collectief geweld. Omdat chimpansees geen culturele of ideologische verschillen hebben zoals mensen, tonen de onderzoekers aan dat grootschalig conflict niet per se voortkomt uit ideologieën of etnische scheidslijnen, maar uit structurele en sociale factoren binnen groepen. De gebeurtenis in Kibale benadrukt hoe demografie, verlies van sociale knooppunten en veranderingen in machtsstructuren samen kunnen leiden tot extreem geweld, ook onder onze dichtstbijzijnde verwanten.