Betekent de monsterzege van het AfD in Saksen-Anhalt het einde van de CDU?

In dit artikel:

De verkiezingswinst van de rechts-radicale Alternative für Deutschland (AfD) in Saksen-Anhalt geldt als historisch: voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog is een partij met aantoonbare banden met neonazistische milieus de grootste in een Duitse deelstaat. De CDU, die er al 25 jaar de minister-president levert, verloor in geen enkel kiesdistrict. Minister-president Sven Schulze sprak van een fundamentele breuk voor zijn partij en voor Duitsland.

De uitslag zet vooral de zogenoemde Brandmauer van de CDU onder druk. Bondskanselier Friedrich Merz beloofde bij zijn aantreden nog nooit met het AfD te zullen samenwerken, maar binnen de CDU groeit de overtuiging dat uitsluiting moeilijk vol te houden is nu de partij zo groot is geworden. CDU-historicus Andreas Rödder bepleit pragmatische samenwerking op afzonderlijke onderwerpen. Daardoor zou het AfD bovendien verantwoordelijkheid moeten nemen voor concrete besluiten in plaats van uitsluitend oppositiebeloftes te doen. Tegenstanders wijzen op de historische les van 1933, toen conservatieven de dreiging van Hitler onderschatten.

AfD-leider Alice Weidel ziet weinig reden om de CDU tegemoet te komen. Zij zegt dat haar partij uiteindelijk alleen wil regeren, eerst in Saksen-Anhalt en later in heel Duitsland. Een absolute meerderheid heeft het AfD echter niet en een coalitiepartner ligt niet voor de hand. De partij voelt niet voor een minderheidskabinet en zou bij een impasse nieuwe verkiezingen kunnen afdwingen. De kleine partij Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) haalde onverwacht de kiesdrempel en zou door zich bij belangrijke stemmingen te onthouden een AfD-regering indirect mogelijk kunnen maken. Beide partijen delen onder meer kritiek op klimaatbeleid, de wens naar lagere energieprijzen en een minder confronterende houding tegenover Rusland.

De verkiezingscampagne maakte ook diepe verdeeldheid binnen de CDU zichtbaar. Oost-Duitse partijgenoten verzetten zich tegen onderdelen van Merz’ economische hervormingspakket, waaronder het beperken van vervroegde pensionering. Zijn bezoeken aan Saksen-Anhalt werden bewust kleinschalig en zonder veel media-aandacht gehouden, omdat zijn aanwezigheid daar eerder als last dan als steun werd gezien. Volgens regionale CDU’ers lag de nederlaag niet primair aan Schulze, maar aan algemene onvrede over het beleid uit Berlijn.

De uitslag heeft daardoor ook gevolgen voor de landelijke politiek. In de Bondsdagfractie bestaat al langer onvrede over Merz en wordt zelfs over een tussentijdse wisseling van bondskanselier gesproken, al is er geen duidelijke opvolger. Fractievoorzitter Thorsten Frei pleit voor een brede regering zonder AfD en Die Linke, terwijl anderen vinden dat het AfD eerst maar moet laten zien of het kan regeren. Ook de komende verkiezingen in Thüringen en Berlijn kunnen de machtsverhoudingen beïnvloeden.

Merz erkende dat de omvang van de nederlaag onverwacht was en kondigde aan dat er consequenties moeten volgen. Hij wil zijn economische plannen wel handhaven, maar de CDU moet haar boodschap volgens hem niet alleen rationeel, maar ook emotioneel overtuigender brengen. Volgens voormalig minister Thomas de Maizière wist het AfD zich tijdens de campagne als partij van hoop te presenteren, terwijl de CDU kiezers geen aansprekend toekomstverhaal bood. Juist dat gebrek aan een inspirerend alternatief maakt de nederlaag volgens de analyse zo moeilijk te beantwoorden.