„Ben ik nu gestoord?" Gaslighting kan iedereen overkomen, waarschuwt deze psycholoog
In dit artikel:
Psycholoog Alice Vlottes, die zichzelf ook ooit slachtoffer noemde, beschrijft in haar nieuwe boek Gaslighting ontmaskerd hoe subtiele, systematische manipulatie mensen kapot kan maken. Tijdens een gesprek in een wegrestaurant in Apeldoorn schetst ze het beeld van een goed geklede, intellectuele vrouw die ooit succesvol was maar door jarenlange psychische ondermijning veranderd is in een angstig, onzeker mens. Vlottes benadrukt dat niemand immuun is; gaslighting kan iedereen overkomen, ook mensen die denken dat ze het doorzien omdat ze slim of vakbekwaam zijn.
De term stamt uit het toneelstuk Gas Light (1938). Gaslighting is volgens Vlottes meer dan gewone manipulatie: het doel is niet alleen iemand sturen, maar diens waarneming en herinnering systematisch ondermijnen. Tactieken zijn ontkenning van feiten, kleine of subtiele vernederingen, isolatie van sociale steun en het continu in twijfel trekken van de realiteit van het slachtoffer. Soms wordt de dader ook een ‘redder’ genoemd of biedt hij herhaaldelijk excuses, waardoor het patroon moeilijk te doorbreken is.
Oorzaken van gaslighting variëren. Bij mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis komt het vrijwel altijd voor; die gebruiken anderen om eigen doelen te dienen en tonen oppervlakkige empathie. Maar ook onzekere mensen die controle zoeken, mensen die fouten niet kunnen toegeven, of mensen die manipulatief zijn opgevoed, kunnen gaslighters worden. Vlottes benadrukt dat een moeilijke jeugd geen excuus is voor dit gedrag.
Gaslighting komt niet alleen in intieme relaties voor. Op de werkvloer ontstaat het wanneer leidinggevenden of collega’s verantwoordelijkheid afschuiven, informatie achterhouden of vage, demotiverende kritiek geven, wat tot isolement en zelftwijfel leidt. In nog grotere mate kan hetzelfde mechanisme op systeemniveau optreden: Vlottes noemt de toeslagenaffaire als voorbeeld van institutioneel gaslighten, waarbij duizenden ouders jarenlang onterecht als fraudeurs werden weggezet en hun werkelijkheid werd ontkend door een netwerk van instanties.
De gevolgen voor slachtoffers zijn ingrijpend: verlies van zelfvertrouwen en identiteit, depressie, burn-out en in extreme gevallen suïcidale gedachten. Fysieke klachten als chronische stress, hoofdpijn en slaapproblemen komen veel voor door langdurige alarmstand van het lichaam.
Herstellen begint volgens Vlottes met herkennen en erkennen: inzicht in de tactieken en bevestiging van je eigen waarneming vormen de eerste stap. Praktische strategieën om het patroon te doorbreken zijn er ook: de greyrock-methode (emotieloos, oninteressant reageren) en de meer beleefde yellowrock-benadering, beide gericht op het beëindigen van eindeloze discussies over wie ‘gelijk’ heeft. Grenzen stellen, gesprekken afbreken als ze niet constructief zijn, bewijzen verzamelen (e-mails, aantekeningen, opnames) en afstand nemen wanneer de manipulatie doorgaat, zijn belangrijke acties. Professionele hulp, lotgenotencontact en eenvoudige zelfzorg (dagboek, beweging) ondersteunen herstel.
Of een gaslighter verandert, hangt af van de onderliggende oorzaken; narcisme is lastig te behandelen, maar aangeleerd gedrag kan met therapie soms gewijzigd worden. Vlottes’ boodschap is helder: gaslighting is sluipend maar herkenbaar, en bewustwording plus concrete grenzen en ondersteuning zijn cruciaal om de machtsgreep te doorbreken.