"Backlashes zijn van alle tijden": waarom 'Star Trek' al 60 jaar discussie uitlokt

In dit artikel:

Zestig jaar na de eerste uitzending in 1966 behoort ‘Star Trek’ tot de invloedrijkste sciencefictionfranchises ooit. De reeks omvat inmiddels elf televisieseries, veertien films en verschillende animatiereeksen. Hoewel de oorspronkelijke serie aanvankelijk weinig kijkers trok, zorgden herhalingen op Amerikaanse lokale zenders ervoor dat Kirk, Spock en de bemanning van de USS Enterprise alsnog een groot publiek bereikten.

Gene Roddenberry bedacht een toekomst waarin oorlog en honger grotendeels tot het verleden behoren en de mensheid het universum verkent. Volgens mediaprofessor Frederik Dhaenens onderscheidt ‘Star Trek’ zich door dat optimistische mensbeeld: mensen kunnen de wereld verbeteren. De reeks probeert haar technologie bovendien rationeel te verklaren en koppelt wetenschappelijke ideeën aan morele en filosofische vragen. Verschillende concepten die ooit futuristisch leken, zoals mobiele telefoons, videobellen en tablets, zijn intussen alledaags geworden.

Ook de visie op diversiteit was in de jaren 60 vooruitstrevend. De zwarte actrice Nichelle Nichols speelde Uhura, een officier op de brug, en de Amerikaans-Japanse George Takei vertolkte Sulu. Ook de Russische Chekov kreeg een plaats in de bemanning, ondanks de Koude Oorlog. Daarmee toonde de reeks een samenleving waarin afkomst geen bepalende rol speelt. Tegelijk waren Kirk en Spock, de centrale figuren, witte mannen. Een kus tussen Kirk en Uhura in de aflevering ‘Plato’s Stepchildren’ veroorzaakte grote ophef, omdat een romantische scène tussen een witte man en een zwarte vrouw op televisie toen uitzonderlijk was.

De hedendaagse series zetten nog sterker in op diversiteit. Zo had ‘Star Trek: Discovery’ onder meer een vrouw van kleur als hoofdpersonage, een homokoppel en een non-binair personage. Dat levert ook kritiek op: volgens Dhaenens kan inclusie soms aanvoelen alsof makers vooral representatieve vakjes willen afvinken. Tegelijk verwachten sommige kijkers dat de franchise precies hetzelfde blijft als vroeger, waardoor veranderingen snel weerstand oproepen.

De fans, ook wel trekkies genoemd, waren cruciaal voor het voortbestaan van ‘Star Trek’. Toen NBC de oorspronkelijke reeks na twee seizoenen wilde stopzetten, stuurden fans grote aantallen brieven om een derde seizoen af te dwingen. Ze organiseerden conventies, verzamelden merchandising en schreven eigen verhalen over de personages. Ook de vele parodieën hielpen om de reeks bekend te houden. Eind jaren 70 volgden films met de oorspronkelijke cast en in de jaren 80 kwam de franchise opnieuw op gang met ‘The Next Generation’, met Patrick Stewart als kapitein Picard.

De toekomst is echter onzeker. Acteur Jonathan Frakes en scenarist John Logan vrezen dat de franchise te afhankelijk wordt van nostalgie en moeite heeft om jongere kijkers te bereiken. De nog lopende series ‘Strange New Worlds’ en ‘Starfleet Academy’ lopen op hun einde, terwijl momenteel geen nieuwe televisiereeks in productie is. Paramount Skydance plant wel een volledige reboot van de filmfranchise, los van eerdere verhalen en personages.

Die plannen verontrusten een deel van de fans, vooral door de politieke banden van Paramount-topman David Ellison. Zij vrezen dat de oorspronkelijke waarden van gelijkheid, inclusie en antiracisme verloren gaan. ‘Star Trek’ heeft zijn trouwe publiek volgens kenners juist behouden doordat het doorgaans trouw bleef aan zijn eigen universum. Een reboot die daarvan te ver afwijkt, kan daarom niet alleen nieuwe kijkers aantrekken, maar ook een deel van de bestaande fanbasis doen afhaken.