Ambtskostuums, muziek in de Ridderzaal en een andere opstelling: dit veranderde aan Prinsjesdag

In dit artikel:

Prinsjesdag blijft volgens parlementair historici Ronald Kroeze en Bert van den Braak een belangrijke traditie en een zichtbaar moment van de Nederlandse democratie. Op de derde dinsdag van september leest de koning de troonrede voor en dient het kabinet de begroting in. Daarna bespreken de fracties tijdens de Algemene Beschouwingen de regeringsplannen. Het ceremonieel, zoals de rijtoer en het koffertje met de Miljoenennota, geeft de dag extra betekenis, maar het politieke doel staat voorop: de begroting moet door het parlement worden goedgekeurd en het parlementaire jaar wordt officieel geopend.

De traditie gaat terug tot 1814, al vond de bijeenkomst aanvankelijk in november plaats. In 1848 werd Prinsjesdag naar september gehaald, zodat er voldoende tijd was om de begroting voor het volgende jaar af te ronden. Sinds 1887 vindt de dag op dinsdag plaats. Die wijziging kwam er nadat christelijke partijen bezwaar maakten tegen de noodzakelijke zondagsreis van Kamerleden die op maandag naar Den Haag moesten komen. Een voorloper bestond al in 1805, toen premier Schimmelpenninck de zitting van de Staten-Generaal opende.

De huidige vorm combineert de opening van het parlementaire jaar met oudere plechtigheden rond het Huis van Oranje. De machtsverhoudingen zijn wel veranderd. In 1814 had de koning nog een grote rol bij de wetgeving; na de grondwetsherziening van Thorbecke in 1848 werd de ministeriële verantwoordelijkheid ingevoerd. Tegenwoordig schrijft het kabinet de troonrede en spreekt de koning die uit onder verantwoordelijkheid van de ministers. De vorst heeft geen politieke macht en vervult vooral een symbolische, bovenpartijdige functie. Sinds 2012 speelt het parlement bovendien zelf een formele rol bij de aanwijzing van een informateur.

Hoewel de populariteit van de monarchie de afgelopen jaren, vooral tijdens de coronaperiode, onder druk stond, verwachten de historici geen grote gevolgen voor Prinsjesdag. De kritiek richt zich volgens hen niet op het voorlezen van de troonrede, omdat de koning daarvoor niet politiek verantwoordelijk is.

De veranderingen in de traditie zijn beperkt. Sinds 1984 klinkt bij de aankomst van het staatshoofd het Wilhelmus, terwijl Kamerleden tegenwoordig minder vaak uniformen of ambtskostuums dragen. In 1983 werd ook de zitopstelling in de Ridderzaal aangepast, zodat de koning de volksvertegenwoordigers en niet de ministers toespreekt. Vanwege de verbouwing van het Binnenhof vindt de troonrede dit jaar voor het vijfde achtereenvolgende jaar plaats in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Ook andere monarchieën, zoals het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen, kennen een vergelijkbare opening van het parlementaire jaar; in de Verenigde Staten bestaat daarvoor de State of the Union.