Als ook AI op het podium kan improviseren, is het live spel van muzikanten dan nog bijzonder?

In dit artikel:

Kunstmatige intelligentie wordt steeds vaker ingezet in live muziek, niet alleen om vooraf nummers te maken, maar ook om tijdens een optreden te reageren op menselijke musici. De ontwikkeling roept de vraag op of een computer ooit echt kan improviseren en wat menselijke spontaniteit dan nog bijzonder maakt.

Aan de Kingston University in Londen demonstreerde onderzoeker Oded Ben-Tal zijn AI-systeem jhaimi, voluit Joint Human AI Musical Improvisation. Pianist David Dolan speelde zonder vooraf gemaakte afspraken met het systeem. Jhaimi analyseerde Dolans spel en antwoordde met elektronische klanken die soms aansloten bij diens akkoorden en soms juist een scherp contrast vormden. Hoewel de computer geen toekomstig spel kan voorspellen zoals een mens dat doet, verwerkt hij geluid razendsnel. Daardoor ontstond toch de indruk van een muzikale dialoog.

Het idee van een computer die live improviseert is niet nieuw. Trombonist en musicoloog George Lewis bouwde in de jaren tachtig Voyager, een systeem dat toonhoogte, ritme en volume herkende en op basis van geprogrammeerde compositieregels reageerde. Moderne AI-systemen kunnen veel meer, maar Ben-Tal wil geen kant-en-klare AI-composities maken. Hij onderzoekt juist hoe een computer als zelfstandige tegenspeler op het podium kan functioneren.

Jazzpianist Tony Roe kiest vooralsnog een andere aanpak. In zijn trio Tin Men and the Telephone bepalen publiek, musici en technologie samen het verloop van een optreden. Bezoekers sturen via een app ritmische patronen in, die Roe selecteert als materiaal voor improvisatie. Computers zorgen voor verwerking, geluid en beeld, maar nemen geen creatieve beslissingen. Dat is bewust: volgens Roe moeten de musici verantwoordelijk blijven voor het artistieke proces. Hij stoort zich aan de gladgestreken perfectie van volledig AI-gegenereerde muziek, maar gaat wel experimenteren met AI in een project met het Noord Nederlands Orkest. Daarbij wil hij ook de risico’s van de technologie onderzoeken.

Een ander voorbeeld was te zien in de Philharmonie de Paris. Daar speelde een celliste samen met een danser wiens bewegingen door een sensorenpak werden geregistreerd. Het AI-systeem Énacteur, ontwikkeld door geluidskunstenaar Farzaneh Nouri, vertaalde die bewegingen direct naar celloklanken. Omdat de reacties van het systeem niet volledig voorspelbaar zijn, moesten de dansers tijdens repetities leren om voortdurend op de computer te reageren. De onzekerheid werd zo onderdeel van de voorstelling.

Volgens Nouri hoeft AI de menselijke improvisator niet te vervangen. Een computer heeft geen persoonlijke geschiedenis, gevoelens of podiumervaring, maar kan wel geluiden en reacties voortbrengen die twee mensen niet vanzelf zouden bedenken. Voor haar ligt de waarde juist in de samenwerking tussen mens en machine. De discussie verschuift daardoor van de vraag óf AI in livemuziek thuishoort naar de vraag waar en hoe: als technisch hulpmiddel, tijdens het maakproces of als zelfstandige medespeler op het podium.