Als de politiek afscheid neemt van feiten en kennis
In dit artikel:
De schrijver hekelt de groeiende kloof tussen deskundigen en politiek: experts adviseren één koers, de politiek kiest vaak anders of doet niets. Als voorbeeld noemt hij recent de invoering van een tweestatusstelsel in het asielrecht: adviesorganen zoals de Raad van State, de IND en de Adviesraad voor Migratie waarschuwden dat het onuitvoerbaar en onnodig was (het systeem was eerder al in 2000 afgeschaft vanwege rompslomp en kosten), maar het werd toch ingevoerd — en het nieuwe EU-migratiepact maakte de maatregel vrijwel direct overbodig.
Een ander voorbeeld is het Nederlandse verkeersboetestelsel, dat in april onderwerp was van een rondetafelgesprek met deskundigen en uitvoerders. Alle betrokkenen waren het erover eens dat het systeem niet meer houdbaar is. De automatische opslagen op boetes zijn sterk uitgelopen en leiden tot disproportionele lasten voor burgers; jaarlijks ontvangen zo’n 8 miljoen mensen een incassobericht. Cruciaal is dat het ministerie van Justitie de opbrengst van boetes inzet om begrotingstekorten te dempen, waardoor er een financieel belang ontstaat om boetes hoog te houden. Onderzoeksinstantie WODC stelde al dat die bevoegdheid oneigenlijk wordt gebruikt en het vertrouwen van burgers aantast.
Het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) heeft zich eveneens kritisch uitgelaten en krijgt beperkte ruimte om maatwerk in incasso toe te passen. Pas recent mag het bijvoorbeeld experimenteel betalingsherinneringen zonder administratiekosten versturen — terwijl de overheid nog steeds een vaste administratievergoeding van 9 euro per boete rekent. Ook zijn de verhogingen via de administratieve route veel zwaarder dan via de strafrechter: waar strafrechtelijke verhogingen tot circa 20 procent gaan, betekent de eerste aanmaning via het CJIB vaak een opslag van 50 procent en de tweede herinnering 100 procent. De CJIB-leiding zegt hier al sinds 2022 voor te hebben gewaarschuwd en stelt dat ambtenaren daardoor soms tegen hun ambtseed aanlopen.
De columnist illustreert de morele spanning met voorbeelden van ambtelijke protesten en klokkenluiders (zoals een Chief Privacy Officer die zich uitsprak over DigiD en werd ontslagen) en noemt een rechter die ervoer hoe een boete van 290 euro door opslagen snel naar 870 euro kon oplopen. Het boetestelsel fungeert zo als schuldversneller, vooral nadelig voor kwetsbare groepen. De oproep is duidelijk: Kamer en kabinet moeten ingrijpen en het systeem herstellen naar proportie en rechtvaardigheid — tenzij men vindt dat boetes oneindig verhoogd mogen worden voor anderen, maar nooit voor zichzelf.