AI neerzetten als gevaar voor de rechtsstaat is schadelijk en kortzichtig

In dit artikel:

Kunstmatige intelligentie kan de eerste stap naar juridische hulp veel goedkoper en begrijpelijker maken, maar in het publieke debat ligt de nadruk vooral op de risico’s. Chatbots kunnen fouten maken, verzonnen uitspraken aanhalen en instanties overspoelen met lange, juridisch klinkende klachten. Hoogleraar Maurits Barendrecht waarschuwt daarom dat AI de toegang tot procedures wel goedkoper maakt, maar niet de behandeling ervan. Volgens hem kan dat de overbelasting van de rechtsstaat versterken.

De auteur vindt die kritiek eenzijdig. De toegang tot het recht staat in Nederland al onder grote druk: regels zijn ingewikkeld, advocaten vaak te duur en gesubsidieerde rechtsbijstand is beperkt. Uit de Geschilbeslechtingsdelta 2024 van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum blijkt dat het aantal geschillen is toegenomen, terwijl meer mensen ervoor kiezen niets te doen: 13 procent, tegenover 11 procent bij de vorige meting. Goedkope hulp bij het schrijven van een bezwaar of klacht kan volgens de auteur juist voorkomen dat mensen hun recht helemaal niet proberen te halen.

AI kan juridische taal uitleggen in begrijpelijke woorden en regels toepassen op concrete situaties, bijvoorbeeld bij de vraag of iemand recht heeft op een uitkering. Daardoor wordt kennis die traditioneel vooral via advocaten toegankelijk was, breder beschikbaar. Als burgers bijna kosteloos goed onderbouwde bezwaren kunnen indienen, zullen overheden en bedrijven hun besluiten mogelijk beter moeten motiveren. Wel blijven controle en menselijke deskundigheid noodzakelijk zolang AI fouten maakt.

De auteur pleit daarom voor een gezamenlijke aanpak van het Juridisch Loket, de Nederlandse Orde van Advocaten en sociaal raadslieden. Zij zouden veelvoorkomende juridische problemen kunnen inventariseren, efficiënte werkwijzen ontwikkelen en betrouwbare AI-modellen en toepassingen bouwen. Fysieke hulp en digitale ondersteuning hoeven elkaar daarbij niet uit te sluiten.

Ook Lilian Marijnissen, kwartiermaker voor een landelijk netwerk van sociaaljuridische en financiële hulp, benadrukt in haar tussenrapport vooral de noodzaak van meer fysieke loketten. Zij noemt AI een risico omdat gebruikers door fouten op het verkeerde spoor kunnen raken; in haar aanbevelingen ontbreekt de mogelijke meerwaarde van de technologie. Volgens de auteur kijken advocatuur en beleidsmakers daardoor te veel naar de huidige tekortkomingen en te weinig naar de toekomstige kansen. Dat kan miljoenen mensen die juridische hulp nodig hebben benadelen.