Ahmed Aboutaleb: uit de penarie, op het podium

In dit artikel:

Ahmed Aboutaleb (64), de voormalige burgemeester van Rotterdam, heeft zijn levensverhaal opgetekend in de autobiografie Thuis, die deze week verscheen. Het boek begint met het overlijden van zijn vader, kort na Aboutalebs afscheid als burgemeester, en fungeert als een terugblik op een traject dat loopt van opgroeien in armoede en een conservatieve, islamitische omgeving naar het centrum van de Nederlandse bestuurlijke macht.

Opgroeien en opklimmen
Aboutaleb beschrijft hoe hij op zijn vijftiende vanuit Marokko in Nederland arriveerde en zich aanvankelijk een vreemde en heimweevolle jongen voelde in een ijskoud huis in Den Haag. Onderwijs en doorzettingsvermogen vormden volgens hem de sleutel uit de sociale achterstand: taal leren, zelfstudie met een lesboek, en steun van individuele mentoren en vrijwilligers — onder wie christelijke buurtvrijwilligers en een wiskundeleraar die hem richting gaf — openden de weg naar technische opleidingen en later politieke en bestuurlijke functies binnen de PvdA. Zijn vader, die als imam had leren lezen en schrijven, was voor hem een moreel kompas; gesprekken in de auto en verhalen over profeten vormden zijn geweten.

Geloof, identiteit en openbaar ambt
Een groot thema in Thuis is de verhouding tussen zijn religie en zijn publieke rol. Aboutaleb benadrukt dat hij belijdend moslim bleef maar geen zendingsdrang had; hij probeert geloof en burgerschap als elkaar ondersteunende, niet strijdige zaken te zien. Hij reflecteert op Nederlandse christelijke culturele wortels, zijn ervaring met kerkdiensten van uiteenlopende gezindten en op het belang dat kinderen begrijpen in welke culturele omgeving zij opgroeien. Over zijn Koranschool heeft hij negatieve herinneringen — ook lichamelijk letsel dat hem werd toegebracht door een imam noemt hij — maar hij onderstreept dat kennis van religieuze teksten en een eigen geweten essentieel zijn voor moreel handelen.

Hard en zacht besturen
Aboutaleb profilteerde zich als een burgemeester die hard kon optreden in woorden en daad. Na aanslagen en moorden (zoals op Charlie Hebdo en filmmaker Theo van Gogh) sprak hij onomwonden tegen religieuze intolerantie en trok daarmee nationaal de aandacht; hij erkent dat zijn taalgebruik soms fel was, maar verdedigt het als onderdeel van een grotere, empathische aanpak. Voor hem horen duidelijke grenzen en bescherming van de grondwettelijke vrijheden bij elkaar: die vrijheden beschermen juist minderheden en mogen niet leiden tot geweld tegen anderen. Tegelijk benadrukt hij het belang van luisteren, troost bieden en emotionele betrokkenheid — bestuur is volgens hem niet alleen ratio maar ook medemenselijkheid.

Controverses en politieke wrijving
Aboutaleb beschrijft talloze incidenten waarbij zijn achtergrond het onderwerp van politieke strijd werd. Toen hij staatssecretaris werd, diende de PVV een motie van wantrouwen in vanwege zijn dubbele nationaliteit; bij zijn aantreden als burgemeester kreeg hij van Leefbaar Rotterdam een envelop met zijn Marokkaanse paspoort om terug te sturen. Zulke pesterijtjes ontmoette hij met vastberadenheid: hij nam deel aan het politieke debat en wilde begrijpen waartegenstanders op bogen, maar werkte niet mee aan polarisatie. Hij is kritisch over partijen die angst en vijandigheid mobiliseren en vindt dat de grote partijen — ook de PvdA — betere antwoorden moeten bieden op het pijngevoel van burgers over identiteit en veiligheid.

Beheersen van crises
Als burgemeester moest Aboutaleb meerdere crises managen: terrorisme, maatschappelijke onrust, en vooral de coronapandemie, die hij het moeilijkst noemt vanwege de zware afwegingen tussen vrijheden en volksgezondheid. Tijdens de rellen na een demonstratie tegen de avondklok in januari 2021 sprak hij het publiek rechtstreeks toe in een veelbekeken filmpje, en eerder verwierf hij faam met een felle toespraak in een moskee na de moord op Van Gogh. Over de naoorlogse en recente internationale conflicten zegt hij dat het soms wijsheid vergt om niet elke symbolische stap te zetten; zo weigerde hij het hijsen van de Joodse vlag na de aanval van Hamas omdat dat de stad meer zou polariseren — hij beriep zich op gemeentelijk protocol en kreeg later waardering van enkele Joodse leiders.

Persoonlijke kosten en reflectie
De langdurige persoonlijke beveiliging die volgde na bedreigingen en aanslagen heeft zowel hem als zijn gezin zwaar belast, maar hij zegt dat het werk het waard was. Hij ziet leiderschap als het nemen van verantwoordelijkheid en het tonen van moed: niet iedereen kan besturen, maar sommige momenten vragen dat iemand naar voren stapt.

Waarom het boek
Aboutaleb schrijft Thuis om te laten zien hoe complex integratie is en dat de obstakels die nieuwkomers tegenkomen geen excuus mogen zijn om niet te streven naar deelname aan de samenleving. Hij wil laten zien dat ambitie, onderwijs en steun van buurt en instellingen iemands leven fundamenteel kunnen veranderen, en roept tegelijkertijd politiek en samenleving op serieus te werken aan het verminderen van verdeeldheid en het aanpakken van de pijn die veel burgers ervaren.