AfD-watcher Justus Bender: 'Het idee dat extreemrechts, eenmaal aan de macht, vanzelf zijn betovering zal verliezen is echt onzin'

In dit artikel:

Journalist Justus Bender schetst in zijn boek *Deutschland 2033* een mogelijk, niet voorspeld toekomstscenario waarin de AfD de grootste Duitse partij wordt, Alice Weidel bondskanselier en de democratie stap voor stap van binnenuit wordt uitgehold. Aanleiding voor het boek is de sterke groei van de AfD in 2026: de partij won verkiezingen in twee deelstaten, verdubbelde haar resultaat in Berlijn en stond in landelijke peilingen bovenaan. Duitsland verkeert daardoor volgens Bender in een ernstige politieke crisis, terwijl bondskanselier Friedrich Merz ondanks kritiek aanblijft omdat een geloofwaardige opvolger ontbreekt.

In Benders scenario blijft samenwerking tussen CDU en AfD na de verkiezingen van 2029 aanvankelijk uit. De CDU vormt een brede coalitie met SPD en Groenen, maar vier jaar later staat een nieuwe generatie christendemocraten onder leiding van Jens Spahn wel open voor samenwerking. Na verkiezingen in januari 2033 krijgt de AfD 36 procent van de stemmen. De CDU biedt daarop de regeringsdeelname aan, omdat kiezers en politici genoeg hebben van de voortdurende waarschuwingen voor de partij en haar nu verantwoordelijkheid willen laten nemen.

De regering-Weidel voert vervolgens maatregelen door die de rechtsstaat en de vrije pers verzwakken. Er komt een bindend referendum, een grondwettelijk vastgelegde christelijke Duitse ‘Leitkultur’ en strafbaarheid voor het verspreiden van ‘valse berichten’. De omstreden oud-chef van de binnenlandse veiligheidsdienst Hans-Georg Maassen wordt hoogste aanklager en laat media doorzoeken en dossiers in beslag nemen. Daardoor groeit de terughoudendheid onder journalisten en bronnen.

Daarnaast gebruikt de AfD een personeelscommissie om honderden partijloyalisten op hoge posten in de ambtenarij te benoemen. Een referendum over het afschaffen van de publieke omroep haalt een kleine meerderheid; juridische bezwaren leiden uiteindelijk tot een forse inkrimping. De CDU ontdekt te laat dat rechtbanken de snelheid van de regeringsmaatregelen niet kunnen bijhouden en dat de AfD rechters die haar tegenwerken als vijanden van het volk neerzet. De partij verlaat de coalitie en hoopt op nieuwe verkiezingen, maar de AfD regeert intussen door. In het dystopische slot kroont Weidel zich zelfs tot ‘Volkskanzler’ en heeft ze haar eigen partij niet meer nodig.

Bender, politiek redacteur van de *Frankfurter Allgemeine Zeitung* en kenner van de AfD sinds haar oprichting in 2013, baseert zijn scenario op bestaande Duitse instituties, personen en wettelijke mogelijkheden. Hij waarschuwt tegelijk tegen al te gemakkelijke vergelijkingen met Hitler. De AfD is volgens hem geen nationaalsocialistische partij, maar haar felle afwijzing van het verwijt extremistisch te zijn, haar dubbelzinnige taal over migratie en haar interne ideologische strijd doen wel denken aan historische waarschuwingssignalen.

De aantrekkingskracht van de AfD komt volgens Bender vooral voort uit woede en algemene afkeer van ‘het systeem’, de media, experts en de gevestigde politiek. Sociale media versterken emoties en maken het mogelijk dat beweringen zonder bewijs evenveel aandacht krijgen als deskundige kennis. Feitelijke bezwaren tegen AfD-standpunten, bijvoorbeeld over EU-uittreding, arbeidsmigratie of harde maatregelen tegen werklozen, wegen voor veel kiezers minder zwaar dan het gevoel gehoord en erkend te worden. Partijvoorzitters Tino Chrupalla en Alice Weidel vertolken daarbij vooral angst en woede.

Benders centrale boodschap is dat een diffuse, veelstemmige beweging als de AfD moeilijk met de bestaande democratische spelregels te beheersen is. Het idee dat regeringsverantwoordelijkheid de partij vanzelf zal matigen, noemt hij onzin. Zo’n beweging kan volgens hem alleen worden tegengehouden zolang ze nog klein is; eenmaal aan de macht is veel meer nodig dan juridische procedures en de hoop dat ze vanzelf haar aantrekkingskracht verliest.