AfD is klaar om geschiedenis te schrijven: hoe kleine deelstaat Duitsland definitief kan veranderen

In dit artikel:

In Saksen-Anhalt, een Oost-Duitse deelstaat met ruim twee miljoen inwoners, vinden vandaag verkiezingen voor het deelstaatparlement plaats. Alle aandacht gaat uit naar de extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD), die volgens de peilingen rond 40 procent van de stemmen kan halen. Daarmee komt de partij dicht bij een absolute meerderheid, iets wat in de naoorlogse Duitse geschiedenis nog nooit is gebeurd.

De AfD zou geen 50 procent nodig hebben om alleen te kunnen regeren. Door de kiesdrempel van 5 procent tellen partijen die daaronder blijven niet mee bij de zetelverdeling. Vooral de vraag of de SPD en de Groenen boven die grens blijven, kan daarom beslissend zijn. Als een of beide partijen de kiesdrempel niet halen en de AfD tegelijk nog iets groeit, kan de partij alsnog een absolute meerderheid behalen. Peilinganalisten achten dat eerder onwaarschijnlijk, maar niet uitgesloten.

De lokale AfD-leider Ulrich Siegmund heeft verklaard alleen minister-president te willen worden met zo’n meerderheid. Zonder die meerderheid blijft de partij waarschijnlijk in de oppositie, omdat de andere partijen een zogenoemde ‘Brandmauer’ rond de AfD hebben opgetrokken en samenwerking uitsluiten. De CDU, die momenteel de deelstaat regeert met minister-president Sven Schulze, sluit bovendien samenwerking met Die Linke uit. Bij een overwinning van de AfD zonder meerderheid zou daardoor een ingewikkelde minderheidsregering of een brede, weinig stabiele coalitie nodig zijn.

De AfD heeft zich intussen wel op regeringsdeelname voorbereid. In een programma voor de eerste honderd dagen pleit ze onder meer voor ingrijpende veranderingen in het onderwijs, zoals het afschaffen van de schoolplicht en aparte klassen voor migranten- en vluchtelingenkinderen. De partij wil instellingen die volgens haar onvoldoende Duits zijn sluiten, de aandacht voor de Holocaust verminderen, regenboogvlaggen vervangen door Duitse symbolen en de wapenwet versoepelen. Op het gebied van migratie wil ze de grenzen sluiten en zogenoemde ‘remigratie’ bevorderen, inclusief terugstuurvluchten naar landen als Afghanistan en Syrië. Een deel van deze plannen valt overigens niet onder de bevoegdheden van de deelstaat.

De sterke positie van de AfD komt niet alleen voort uit steun voor haar steeds radicalere programma. Veel kiezers willen volgens deskundigen vooral niet langer op de gevestigde partijen stemmen. Problemen in Duitsland, zoals de economische malaise, aangekondigde banenverlies bij Volkswagen, veiligheidsincidenten en het gebrek aan zichtbare resultaten van de nationale regering onder CDU-kanselier Friedrich Merz, versterken die onvrede. De regeringscoalitie is erg onpopulair en veel kiezers vinden dat de traditionele partijen de voorbije jaren hebben gefaald.

In Oost-Duitsland speelt daarnaast het identiteitsverhaal van de AfD een belangrijke rol. De partij keert zich tegen progressieve en multiculturele ontwikkelingen, benadrukt Duitse waarden en zoekt toenadering tot Rusland. Migratie en verzet tegen de multiculturele samenleving zijn belangrijke thema’s, maar verklaren volgens de analyse niet alleen waarom de partij in Saksen-Anhalt zo hoog scoort.

De uitslag kan grote gevolgen hebben voor heel Duitsland. Een absolute meerderheid zou betekenen dat de AfD voor het eerst op deelstaatniveau alleen de macht kan grijpen en een zware klap vormt voor de politieke ‘Brandmauer’. Ook zonder regeringsdeelname zou een score rond 40 procent een historische overwinning zijn. De verkiezingen kunnen bovendien druk zetten op Merz, die zichzelf eerder presenteerde als de laatste dam tegen een landelijke AfD-regering. Nationale peilingen wijzen er inmiddels op dat de AfD ook bij Bondsdagverkiezingen de grootste partij zou kunnen worden.