Aantal deserteurs Russische leger groeit, ondanks angst voor mogelijke gevolgen: 'Iedereen kent de verhalen over systematische marteling'

In dit artikel:

Minstens enkele honderdduizenden Russische doden sinds de invasie van Oekraïne weerhouden nog steeds honderden aanmelders per dag niet om bij het leger te tekenen. De Russische vicevoorzitter van de veiligheidsraad, Dmitri Medvedev, stelde begin mei dat in de eerste vier maanden van dit jaar ruim 127.000 mannen zich hadden aangemeld; die cijfers zijn door de strikte geheimhouding niet onafhankelijk te controleren. Mediazona, dat gesneuvelden telt op basis van openbare bronnen, komt uit op minimaal 352.000 doden, terwijl de Britse geheime dienst GCHQ zelfs bijna een half miljoen Russische slachtoffers noemt sinds de inval ruim vier jaar geleden.

Anton Gorbatsevitsj, in ballingschap oprichter van Idite Lesom — een organisatie die Russen helpt militaire dienst te ontlopen — licht toe waarom aanmeldingen en deserties tegelijk plaatsvinden. Sinds het begin van de oorlog ontving zijn organisatie 71.095 hulpvragen; in 3.293 gevallen ging het om actieve militairen die wilden deserteren. Gorbatsevitsj waarschuwt echter dat officiële cijfers slechts een beperkte glimp geven van de realiteit: zijn eigen waarnemingen wijzen op een stijging van het aantal mensen dat de grens wil oversteken of het leger wil verlaten. In de eerste vier maanden van dit jaar meldden zich 494 mannen bij zijn organisatie omdat ze wilden deserteren — ruim drie keer zoveel als hetzelfde kwartaal vorig jaar — en hij denkt dat er tienduizenden deserteurs in Rusland zelf zijn en nog vele duizenden die het land al ontvlucht zijn.

Meerdere factoren verklaren waarom veel Russen zich nog altijd melden: staatspropaganda die militaire dienst idealiseert, en economische nood. Voor veel mannen uit het achterland lijken de eenmalige tekenbonussen of de beloofde vergoedingen de enige uitweg uit armoede. Die belofte blijkt echter vaak illusoir: Gorbatsevitsj vertelt dat corrupte commandanten rekruten afpersen en weigeraars naar de gevaarlijkste secties van de frontlinie sturen. Velen worden bovendien misleid over hun rol; wie verwachtte achter de linies te blijven, belandt vaak direct in de frontlinie waar chaos, slecht leiderschap en zware verliezen schering en inslag zijn.

Desertie ligt voor ervaringsdeskundigen niet voor de hand. Het besluit om te vluchten wordt bemoeilijkt door praktische onwetendheid — veel mannen zijn nog nooit in het buitenland geweest en weten niet hoe ze een grens moeten passeren, waar ze moeten verblijven of hoe ze inkomen en opvang regelen — en door de angst voor repressie. Gevangen genomen deserteurs worden meestal teruggestuurd naar fronten met nog strengere omstandigheden, en er circuleren veel meldingen van systematische mishandeling en marteling binnen de krijgsmacht. Die cultuur van geweld, bekend als dedovsjtsjina, werkt dubbel: ze weerhoudt sommigen van desertie, maar drijft anderen juist het leger uit omdat ze het niet langer kunnen verdragen.

Gorbatsevitsj vat het dilemma kernachtig samen: de praktijk aan het front wijkt telkens weer af van het gepresenteerde beeld. Uiteindelijk verklaart een combinatie van propaganda, economische nood, corruptie en angst zowel de aanhoudende instroom van vrijwilligers als het relatief beperkte, maar stijgende aantal deserteurs.