Zuid-Afrika worstelt met femicidecrisis terwijl moorden in Ekurhuleni landelijke protesten ontketenen

Hardlopers en activisten eisen verantwoording nadat negen vrouwen dood zijn aangetroffen bij Johannesburg, wat diepe tekortkomingen in veiligheid en diensten blootlegt

Op een vroege ochtend was Liz Ramhlola aan het hardlopen met een vriendin op een rustige weg met lege percelen buiten Johannesburg toen een auto naast hen stopte. De mannen erin begonnen te discussiëren over hoe ze de vrouwen konden ontvoeren voor hun "zomerlichamen". Ramhlola, een 37-jarige moeder van twee, vreesde het ergste voordat de auto wegreed.

Die schrik is de afgelopen weken bij Ramhlola blijven hangen nu de autoriteiten de resten van negen vrouwen in Ekurhuleni, ten oosten van Johannesburg, hebben gevonden. Een van de slachtoffers was medehardloopster Elizabeth Moselakgomo, een moeder eind dertig van wie het lichaam in ontbinding werd aangetroffen. De moorden hebben lokale hardloopgroepen ertoe gebracht hun gewoonten aan te passen: snellere leden lopen vooruit om terug te keren en de achterblijvers te controleren, terwijl iedereen reflecterende vesten draagt en pepperspray bij zich heeft.

Dagelijkse berekeningen bepalen het leven van vrouwen

Vrouwen in heel Zuid-Afrika delen routinematig live-locaties, vermijden eenzame wandelingen en wijzen banen met vroege of late uren af. Velen betalen voor privévervoer in plaats van op het openbaar vervoer te vertrouwen. Deze voorzorgsmaatregelen zijn standaard geworden in een land met enkele van de hoogste percentages gendergerelateerd geweld ter wereld.

De recente sterfgevallen, of ze nu met elkaar verband houden of niet, onderstrepen de dringende noodzaak van maatschappelijke verandering, zei Keitumetse Moutloatse, oprichter van de Black Women Caucus. "Geweld is diep genormaliseerd", merkte ze op, wijzend op gebroken families, gemeenschappen en instellingen.

Tekortkomingen van de overheid voeden zorgen over criminaliteit

Analist Susan Booysen van het Mapungubwe Institute for Strategic Reflection stelde dat tekortkomingen in basisvoorzieningen door zowel de nationale als lokale overheden kansen creëren voor criminaliteit. Slechte wegen, overwoekerde gebieden, niet-opgehaald afval en kapotte straatlantaarns dragen allemaal bij aan onveilige omgevingen.

Duizenden hebben kaarslichtbijeenkomsten bijgewoond in steden als Kaapstad. Protesten richtten zich op politiebureaus, terwijl hardlopers evenementen organiseerden en geld inzamelden voor het achtjarige dochtertje van Moselakgomo.

Statistieken tonen aanhoudend nationaal probleem

Zuid-Afrika kent al twee decennia herhaalde nationale verontwaardiging over moorden op vrouwen. In 2025 verklaarde president Cyril Ramaphosa femicide tot nationale ramp. Zijn regering lanceerde in 2020 een strategisch plan dat 21 miljard rand over vijf jaar toewees aan gespecialiseerde politieteams, rechtbanken en aanklagers.

Toch tonen officiële gegevens aan dat tussen april en juni dit jaar dagelijks zes vrouwen werden vermoord, naast 1.052 pogingen tot moord en 9.201 gemelde verkrachtingen. Het aantal vrouwelijke moorden steeg van 2.639 gevallen in 2016 naar 4.003 in 2023, volgens cijfers van de Verenigde Naties. Het landelijke cijfer bedroeg in 2022 12,2 per 100.000 vrouwen, ongeveer zes keer het wereldwijde gemiddelde.

De vrouwen van Zuid-Afrika verdienen bescherming. Ze verdienen het om op elk moment van de dag op straat te lopen en zich veilig te voelen.

— President Cyril Ramaphosa, Verklaring op maandag

Lokale reactie en oproepen tot gecoördineerde actie

Moselakgomo vertrok op 9 september vanuit haar huis in Kempton Park voor een middagloop en deelde haar route en verwachte terugkomtijd met haar dochter Khumo. Toen ze om 18.30 uur nog niet was verschenen, waarschuwden familieleden de politie. Medehardlopers, waaronder Ramhlola, sloten zich aan bij de zoektocht door foto's te delen en flyers te verspreiden.

Haar lichaam werd vier dagen later geïdentificeerd. Op de begrafenis zei Khumo tegen de rouwenden: "Het is stil zonder je stem. Als ik verdrietig ben en je mis, kijk ik omhoog naar de hemel en stel me voor dat je naar me kijkt."

De politie beschreef het onderzoek in Ekurhuleni als complex, met drie verdachten die in verband met één zaak zijn aangehouden. Demonstranten verzamelden zich op 18 september buiten het politiebureau van Kempton Park nadat het negende lichaam was gevonden, gekleed in het zwart en zingend terwijl ze agenten aanspoorden hun inspanningen te intensiveren.

Activisten riepen ook op tot 12 miljard rand voor extra verpleegkundigen, maatschappelijk werkers, politie en opvangcentra, en merkten op dat de middelen uit het eerdere plan niet waren geoormerkt. De Shared Value Initiative schat de jaarlijkse economische kosten van gendergerelateerd geweld op ongeveer 36 miljard rand, inclusief medische kosten, productiviteitsverlies en justitiële uitgaven.

Activisten pleiten voor oplossingen voor de kernoorzaken

Moutloatse, nu 31, begon haar activisme op 17-jarige leeftijd na de moord op Anene Booysen. Later organiseerde ze protesten aan de Wits University na de moord op haar vriendin Karabo Mokoena. Ze stelt dat Zuid-Afrika traumagerichte gemeenschapsoplossingen nodig heeft, een responsief justitiesysteem en politie die getraind is om deze zaken met gevoeligheid aan te pakken.

Candidaat-advocaat Malaika Mazibuko benadrukte dat de verhoogde politierespons in Ekurhuleni de norm moet worden. Ze verbond het geweld met armoede die ongeveer 40 procent van de bevolking treft en diepe ongelijkheid die patriarchale structuren versterkt.

Tags bij dit artikel