Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, Griekenland en Nederland hebben een akkoord gesloten met Rwanda voor de oprichting van een terugkeercentrum voor migranten van wie het asielverzoek definitief is afgewezen en die niet naar hun land van herkomst kunnen worden teruggestuurd. Het initiatief gaat in 2027 van start en vormt een nieuwe stap in de externalisering van het migratiebeleid door de Europese Unie.
Het pact werd maandag in Wenen gepresenteerd na een bijeenkomst tussen vertegenwoordigers van de vijf regeringen en Rwandese autoriteiten. De Oostenrijkse bondskanselier Christian Stocker noemde de maatregel een werkelijk historische paradigmaverschuiving in het migratiebeleid en benadrukte de noodzaak om de terugkeermechanismen te versterken voor mensen zonder recht op verblijf in de EU.
Als mensen zonder verblijfsrecht in de Europese Unie niet kunnen worden uitgezet, wordt ons hele asielsysteem een absurditeit. Dat gaan we daarom niet toestaan.
Stocker voegde eraan toe dat Europa baas in eigen huis moet zijn. De Deense premier Mette Frederiksen steunde het akkoord en presenteerde het als een transformatie van het huidige asielsysteem, dat zij onhoudbaar en inhumaan acht. Volgens haar moet het nieuwe mechanisme mensensmokkelnetwerken bestrijden en voorkomen dat migranten gevaarlijke routes naar Europa nemen.
De naar Rwanda overgeplaatste migranten kunnen een verblijfsvergunning krijgen en de kans krijgen om zich te integreren in de Afrikaanse samenleving, met toegang tot onderwijs, de arbeidsmarkt, gezondheidszorg en het rechtssysteem. Ze kunnen ook vrijwillig terugkeren naar hun land van herkomst of verhuizen naar een ander land waar ze verblijfsrecht hebben.
Het project begint met een kleinschalige pilot. De deelnemende landen dragen de kosten van de overplaatsing en de huisvesting. De eerste overplaatsingen zijn gepland voor 2027, al moeten nog veel operationele details worden uitgewerkt. In de eerste fase beperkt Nederland het initiatief tot alleenreizende volwassen mannen.
De initiatiefnemers benadrukken dat dit mechanisme verschilt van het plan dat het Verenigd Koninkrijk in 2022 lanceerde om asielzoekers naar Rwanda over te plaatsen terwijl hun aanvragen werden behandeld. Dat voorstel werd door het Britse Hooggerechtshof geblokkeerd wegens het risico dat gedeporteerden in landen terecht zouden komen waar ze vervolging konden vrezen. De Britse regering liet het plan in 2024 varen.
In het nieuwe Europese mechanisme kunnen alleen mensen worden overgeplaatst van wie het asielverzoek definitief is afgewezen en die alle rechtsmiddelen om in de EU te blijven hebben uitgeput. Niet-begeleide minderjarigen zijn uitgesloten.
De aankondiging heeft kritiek gekregen van mensenrechtenorganisaties, die wijzen op de risico’s van het overplaatsen van migranten naar een land met een geschiedenis van schendingen van fundamentele vrijheden en rechten. Human Rights Watch heeft vraagtekens gezet bij de keuze voor Rwanda en herinnerde aan de problemen die het eerdere Britse migratieakkoord onwettig maakten.
Vertegenwoordigers van de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa hebben opgeroepen het initiatief niet door te zetten en wezen op mogelijke gevolgen voor de rechten van migranten en asielzoekers. De betrokken regeringen stellen dat het project de Europese en internationale wetgeving zal respecteren en dat internationale organisaties, waaronder de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Vluchtelingen (UNHCR), zullen samenwerken.
Het project past in de verharding van het EU-migratiebeleid en de recente goedkeuring van nieuwe regels die lidstaten toestaan om met derde landen akkoorden te sluiten voor terugkeercentra buiten het EU-grondgebied. Dit initiatief van vijf lidstaten is de eerste gezamenlijke poging om een dergelijk centrum buiten de Europese Unie op te zetten en kan een precedent scheppen voor andere Europese regeringen.