Roger Deakins over instinct, samenwerking en de ongrijpbare kunst van de cinematografie

De bekroonde cinematograaf en zijn vrouw en creatieve partner James Ellis Deakins reflecteren tijdens een wandeling in Turijn op ervaring, inspiratie en het onvoorspelbare ambacht van visueel vertellen.

Wandelend door de historische pleinen en arcades van Turijn met zijn vrouw en langjarige creatieve partner James Ellis Deakins, zag Roger Deakins zijn gedachten afdwalen naar de Italiaanse schilder Giorgio de Chirico. De kunstenaar, een van Deakins’ favorieten, putte veel inspiratie uit het karakteristieke licht- en schaduwspel van de stad. Deakins ervoer diezelfde verbondenheid nu zelf.

Het moment vat de essentie samen van een cinematograaf die decennia lang de wereld heeft geobserveerd, maar nog steeds aarzelt om precies te definiëren hoe hij die op het scherm vastlegt.

Iemand vroeg me de andere dag wat een cinematograaf eigenlijk is. Ik bedoel, ik kan die vraag nog steeds niet beantwoorden.

— Roger Deakins, Interview tijdens View Conference in Turijn

Een carrière gebouwd op emotionele reactie in plaats van formules

Deakins’ beelden zijn bepalend geworden voor de hedendaagse film en zijn te zien in titels als No Country for Old Men, Blade Runner 2049 en 1917. Hij benadrukt dat geen enkele techniek of methode zijn aanpak kan verklaren. Het werk hangt altijd af van het specifieke verhaal en de mensen die het vertellen.

“Het is je emotionele reactie op dingen die belangrijk is,” zegt hij. Technische details kunnen uitgebreid besproken worden, maar de keuzes die uiteindelijk een beeld vormgeven komen uit iets diepers en moeilijker te verwoorden.

Van persoonlijke aarzeling naar cinematografisch zelfvertrouwen

Deakins, die opgroeide in het Engelse kustplaatsje Torquay, ontdekte al vroeg dat de camera hem een manier gaf om zich te verhouden tot een wereld waarin hij zich vaak ongemakkelijk voelde. “Ik verstopte me in zekere mate achter de camera,” herinnert hij zich. “Ik had zelfvertrouwen omdat er iets tussen mij en de werkelijkheid in stond.”

Hij had nooit kunnen voorspellen welk pad die camera voor hem zou openen. Pas later herkende hij de waarde van ervaringen die destijds gewoon leken. “Als je geen dingen meemaakt, wat heb je dan om bij te dragen?” vraagt hij.

Gedeelde visie met James Ellis Deakins

Sinds hun ontmoeting op de set van Michael Apteds Thunderheart is James Ellis Deakins zijn onmisbare medewerker bij elk project. Zij benadrukt dat geleefde ervaring filmmakers veel meer biedt dan visuele referenties. Het levert meerdere perspectieven op om personages en de details van elk verhaal te begrijpen.

Als je een verhaal gaat vertellen, geven veel verschillende ervaringen je veel verschillende standpunten. Daardoor kun je echt meer aan het verhaal toevoegen.

— James Ellis Deakins, Interview tijdens View Conference in Turijn

Vermijden van filmreferenties ten gunste van inspiratie uit het echte leven

Deakins put zelden rechtstreeks uit andere films bij de voorbereiding van een project. “Dat doe ik zelden of nooit,” zegt hij over het verwijzen naar eerdere films. “Je brengt alles mee wat je in je leven hebt meegemaakt.”

Via hun podcast Team Deakins verkennen het echtpaar vaak de uiteenlopende wegen die mensen naar de film leiden. Er is geen enkele route naar succes, net zomin als er een vast recept bestaat voor een sterk beeld. James moedigt aspirant-filmmakers aan om te experimenteren, hun werk te evalueren en te begrijpen waarom bepaalde shots slagen of mislukken.

Instinct aan het werk in The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford

Het gesprek van het echtpaar over Andrew Dominiks The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford illustreert de balans tussen bewuste keuze en instinct. Een groot deel van de film speelt met contrasten van licht en donker. Toch ontvouwt de moord op Robert Ford zich in een tentbar omringd door sneeuw, badend in vlak, gelijkmatig licht dat het geweld naakt en bloot laat voelen.

Deakins legt uit dat de gelijkmatige belichting deels voortkwam uit de praktische omstandigheden op locatie. Het team had sterkere schaduwen kunnen introduceren, maar koos ervoor het uniforme licht te behouden. “Ik denk dat het een heel bewuste beslissing was om er bijna een documentaire-achtige sfeer aan te geven, in tegenstelling tot de rest van de film,” zegt hij. Hij gelooft dat de scène daardoor sterker wordt.

Aanpassen aan verschillende regisseurs en de waarde van vertrouwen

Werkmethodes verschillen sterk per regisseur. Bij Jarhead met Sam Mendes filmde Deakins grotendeels handheld en reageerde hij ter plekke op de acteurs. Met Joel en Ethan Coen werd het proces vaak met grote precisie gepland. Beide benaderingen kunnen volgens hem hetzelfde doel dienen: het verhaal dienen en de aandacht van het publiek sturen.

Harrison Ford prees ooit Deakins’ werk aan Blade Runner 2049 en merkte op dat zijn lichtkeuzes altijd het verhaal dienen en acteurs het gevoel geven dat ze ondersteund worden. Deakins schrijft die kwaliteit toe aan nauwe samenwerking en mist vooral de directe interactie van het bedienen van de camera met een regisseur naast zich in plaats van op een afstandelijke monitor.

Er was toen dat gevoel van vertrouwen. Hij mist die intense samenwerking en dat vertrouwen.

— Roger Deakins, Interview tijdens View Conference in Turijn

Technologie, discipline en de essentie van een scène

Het echtpaar scheidt digitale hulpmiddelen zorgvuldig van de gewoontes die ze kunnen aanmoedigen. Ze omarmen digitale opname al lang wanneer die het verhaal dient, maar Deakins waardeert de discipline die hij leerde op low-budget filmsets waar elke rol film en elke minuut tijd echt telde. “Je moest min of meer uitvinden wat de essentie van de scène was en welke shot je die zou geven,” zegt hij.

James merkt op dat het soms effectiever is om de camera bij een acteur weg te houden, zodat de spanning toeneemt doordat het publiek een dichterbij beeld wil. Deakins bewondert al lang de lange takes van Andrei Tarkovsky, die een shot de tijd geven om te evolueren en iets nieuws te communiceren.

Vissen, geduld en een affiniteit met Ahab

Deakins vindt een vergelijkbaar geduld in zijn stillfotografie en in zijn levenslange liefde voor vissen. Nog maar enkele dagen voor het interview was hij met zijn boot voor de kust van Devon op makreel aan het vissen. “Je weet nooit wat er kan gebeuren,” zegt hij, “en je moet je aanpak voortdurend aanpassen aan het getij, het weer en de manier waarop de vissen zwemmen.”

Hij ziet duidelijke parallellen met het maken van films in de noodzaak tot observatie en aanpassingsvermogen, hoewel hij die niet overdrijft. Tijdens de View Conference in Turijn woonden het echtpaar zelf technische sessies bij en bleven ze nieuwsgierig naar nieuwe ontwikkelingen, terwijl anderen hun werk bestuderen.

Ik ben absoluut Ahab. Op zoek naar iets wat hij niet echt begrijpt, vechtend tegen iets wat hij niet echt begrijpt. Ik heb altijd een affiniteit met Ahab gevoeld, dat is zeker.

— Roger Deakins, Interview tijdens View Conference in Turijn, verwijzend naar zijn keuze voor Moby-Dick in Desert Island Discs

Tags bij dit artikel