Jean Renoir’s Grand Illusion schreef oscargeschiedenis als eerste niet-Engelstalige genomineerde voor beste film

In 1939 verdiende het anti-oorlogsmeesterwerk een zeldzame nominatie in een categorie die lang door Hollywood werd gedomineerd en baande het de weg voor latere internationale doorbraken.

Toen de Academy of Motion Picture Arts and Sciences op 1 mei aankondigde dat beste internationale films zich via grote festivalprijzen kunnen kwalificeren in plaats van landnominaties, herinnerde die wijziging aan een veel eerder moment waarop een buitenlandse film voor het eerst doordrong tot de hoogste oscarcategorie. Jean Renoir’s anti-oorlogsdrama La Grande Illusion uit 1937 kreeg in 1939 een nominatie voor beste film, een prestatie die des te opvallender was gezien de beperkte belangstelling voor ondertitelde cinema in die tijd.

Een categorie die lang door veranderende regels werd bepaald

De Academy heeft de voorwaarden voor wat vroeger beste buitenlandse film heette herhaaldelijk aangepast. Sinds 1957 biedt de categorie een vast platform voor internationale cinema, met Federico Fellini’s La Strada als eerste winnaar. Eerdere onderscheidingen kwamen via speciale prijzen voor titels als De dief van de fiets en Rashomon. De overwinning van Parasite voor beste film in 2020 verruimde de mogelijkheden verder, maar het pad voor niet-Engelstalige films kende altijd structurele beperkingen.

Hoe Grand Illusion Amerikaanse bioscopen bereikte

Renoir was relatief onbekend in de Verenigde Staten toen de film arriveerde. Eerdere werken zoals Boudu sauvé des eaux en Le Crime de Monsieur Lange kregen pas decennia later een Amerikaanse release. La Grande Illusion bereikte het Amerikaanse publiek via de onafhankelijke distributeur World Pictures Corp. en de vertoner Jean H. Lenauer’s Filmarte Theater in New York, waar de film vanaf september 1938 een record van 27 weken draaide.

Een verhaal geworteld in persoonlijke ervaring

Renoir putte rechtstreeks uit zijn dienst als cavalerieofficier en piloot in de Eerste Wereldoorlog. De film volgt twee Franse vliegeniers, de aristocraat kapitein de Boeldieu en de arbeiderszoon luitenant Maréchal, die worden neergeschoten en gevangengenomen. Hun ontmoetingen met een Pruisische officier gespeeld door Erich von Stroheim benadrukken klasseverbanden die landsgrenzen overstijgen. Een memorabele scène toont gevangenen die “La Marseillaise” zingen na het nieuws van een Franse overwinning bij Verdun.

La Grande Illusion is verreweg de beste Franse film van het jaar tot nu toe — in feite een van de beste Franse films ooit gemaakt.

— Pierre Autre, Motion Picture Herald, Recensie na de Parijse première

Critische lof en culturele weerklank

Er kwamen aanbevelingen van Samuel Goldwyn, Walter Wanger, Lillian Gish en anderen. De New York Film Critics riepen de film uit tot beste buitenlandse film van het jaar, terwijl de National Board of Review hem de beste film uit welk land dan ook noemde. De pacifistische boodschap van de film kreeg extra urgentie toen Europa afgleed naar een nieuw conflict; de nazi’s verboden de film later en stormtroepers stopten in 1938 een vertoning in Wenen.

Een Production Code-keurmerk en bredere release

Distributeur Irvin Shapiro verkreeg na kleine aanpassingen een Production Code-keurmerk, waardoor de film in reguliere RKO-, Warner- en Publix-bioscopen kon draaien. Franse middelbare scholieren en mond-tot-mondreclame zorgden voor volle zalen. De stembriefjes gingen in januari 1939 naar 4000 Academy-leden, en de gevestigde reputatie van de film onder branchegenoten zorgde voor een plaats onder de tien genomineerden voor outstanding production.

Nalatenschap en restauratie

Na het uitbreken van de oorlog in 1939 werd de film opnieuw uitgebracht met actuele marketing. Renoir werkte later in Hollywood voordat hij terugkeerde naar Europa. Het originele negatief overleefde de Tweede Wereldoorlog dankzij de Franse archivaris Henri Langlois en een meewerkende Duitse ambtenaar, wat uiteindelijk leidde tot een definitieve restauratie in 1999. Het verhaal van La Grande Illusion blijft een ijkpunt voor hoe een buitenlandse film de hoogste Amerikaanse erkenning kan bereiken.

Tags bij dit artikel