Excalibur: John Boormans epische film uit 1981 die brute realisme bracht in de Arthur-legende

De visueel rijke fantasyfilm bracht drie keer zijn budget op en voorspelde de morele complexiteit van latere hits zoals Game of Thrones.

Toen Excalibur in 1981 in de bioscopen kwam, verwachtte vrijwel niemand de vreemde en gewelddadige toon van John Boormans bewerking van Le Morte d'Arthur van Sir Thomas Malory. De productie had voor die tijd een fors budget, maar bracht meer dan drie keer dat bedrag op aan de kassa. Critici als Roger Ebert en Pauline Kael gaven gemengde oordelen, maar prezen de opvallende visuele stijl van de film.

Excalibur zette een nieuwe standaard voor fantasy-epossen

Al vanaf de eerste scènes, op muziek van Wagner, toont de film geharnaste ridders in ruw en onbeholpen gevecht bij het licht van fakkels. Nicol Williamson is onvergetelijk als Merlijn, met een stem die op een bijzondere manier is bewerkt en daardoor een bovenaardse indruk wekt. De jonge Gabriel Byrne speelt Uther Pendragon als een meedogenloze figuur die pronkt met zijn overwinningen en het zwaard van Merlijn eist. Het verhaal vermijdt bewust een standaard heldenboog en ontregelt kijkers die de gebruikelijke tropes verwachten.

Boormans beheerste maar dromerige aanpak bepaalt de hele vertelling. Mist, vlammen, aarde en glanzende harnassen vullen de beelden terwijl de film Arthurs oorsprong, het zwaard in de steen en zijn heerschappij volgt. Authentieke locaties, ingetogen acteren en geloofwaardige gevechtschoreografie leiden het publiek door de verschillende fasen van Arthurs leven en uiteindelijke ondergang.

De graalzoektocht mengt majesteit met gruwel

Tijdens de zoektocht van de ridders naar de Heilige Graal schakelt de regisseur over van weidse landschappen naar verontrustende beelden. Kraaien pikken in de ogen van de doden terwijl een gemaskerde Morgana achter Perceval aan zit. Wanneer Perceval de graal bemachtigt, versterken de lichteffecten uit de jaren tachtig het moment, waarna een triomfantelijke aanval volgt op de muziek van Wagners Parsifal. De sequentie neigt naar overdaad, maar behoudt een blijvende kracht.

Excalibur voorspelde de donkere toon van moderne fantasy

Ondanks het commerciële succes zorgde Excalibur niet meteen voor een golf van moreel ambiguïsche fantasyfilms. Kleinere producties als Black Death en The 13th Warrior vonden later via homevideo hun publiek. Pas met de komst van de hbo-serie Game of Thrones, gebaseerd op het werk van George R.R. Martin, verkende een grote fantasyproductie vergelijkbare diepten van ethisch en fysiek realisme en bereikte tegelijk een breed publiek.

Een vroege scène met Gabriel Byrne en de magie van Merlijn werd fors ingekort voor een pg-versie. Het moment wordt rechttoe-rechtaan gebracht zonder sensatiezucht. Dergelijke onverbloemde portretten van vermeende helden bleven jarenlang zeldzaam in dure fantasyfilms. De realistische gevechtsstijl van de film, met zware harnassen en expliciete verwondingen, week ook af van de lichtere benadering in latere titels als Legend en First Knight.

Het hedendaagse publiek dat vertrouwd is met Game of Thrones, The Northman en veeleisende games als Elden Ring, kan in Excalibur een eigenzinnige ervaring ontdekken. De productiekenmerken uit de jaren tachtig zijn nog zichtbaar, maar de film blijft een felle en visueel indringende reis door de Arthur-mythe in de unieke stijl van de regisseur van Deliverance en Zardoz.