Beijing-consensus hervormt wereldeconomie terwijl VS en Europa staatsinterventie omarmen

Van vrijemarkt-Washington naar staatsgeleid Beijing passen landen zich aan aan het Chinese model te midden van toenemend protectionisme en industriebeleid.

Politiek wetenschapper Samuel Lubell beschreef de Amerikaanse partijen ooit als de zon die de agenda bepaalt en de maan die die weerspiegelt. Hetzelfde idee geldt voor mondiale economische regimes. Twee decennia na 1980 scheen de zon vanuit Washington met zijn nadruk op vrije markten. Vandaag komt hij op boven Beijing, waar staatsbedrijven en beschermende barrières de aanpak bepalen.

Washington past Beijing-spelregels toe

Tijdens Xi Jinping's recente bezoek aan Washington werd de omvang van deze ommekeer duidelijk. China doet niet langer alsof het de oude Washington-consensus volgt. In plaats daarvan past de Verenigde Staten nu verschillende elementen van de opkomende Beijing-aanpak toe. Ambtenaren stellen dat het evenaren van China vergelijkbare instrumenten vereist.

De Amerikaanse overheid heeft aandelenposities ingenomen in bedrijven, waaronder een belang van tien procent in Intel Corp en een gouden aandeel in US Steel. Ze heeft Amerikaanse invloed ingezet over Venezolaanse olie en zeldzame aardmetalen uit Oekraïne. Protectionistische barrières, vroeger spaarzaam gebruikt, dienen nu als kerninstrumenten van het economisch beleid. Eerdere interventies, zoals de redding van General Motors, toonden terughoudendheid. Het huidige beleid toont enthousiasme voor het inzetten van de staat om de economie te sturen en rivalen te counteren.

Opkomende markten volgen staatsgeleide weg

Vele ontwikkelingslanden hebben dezelfde wending gemaakt. Staatsbedrijven hebben opnieuw de voorkeur gekregen van Singapore en Indonesië tot Brazilië. Leiders zoeken toenadering tot China via groepen als BRICS en het Belt and Road-initiatief. Waarnemers merken op dat het model vaak zijn wortels heeft in de eerdere ervaring van Singapore in plaats van alleen Beijing.

Europa ondervindt directe druk van Chinese overcapaciteit

Europa hield langer vast aan het neoliberale kader dan de meeste landen. De economieën blijven ongeveer twee keer zo open voor handel als die van de Verenigde Staten. Duitsland zag China lange tijd als een ideale partner voor goedkope inputs en export van machines. De Europese Unie zelf vertrouwt erop dat lidstaten geen industrieën subsidiëren of interne barrières opwerpen.

Chinese overcapaciteit bedreigt die openheid nu. Handelsdeficieten met China bedragen meer dan een miljard euro per dag. Import van Chinese auto's overschreed in 2025 het miljoen stuks, dertig procent meer dan het jaar ervoor. Duitsland koopt nu meer geavanceerde machines uit China dan het daar verkoopt. Hoogwaardige sectoren zoals auto's, gereedschapsmachines, farmacie en groene technologie ondervinden toenemende concurrentie.

Politieke nasleep weerspiegelt eerdere Amerikaanse ervaring

De tweede China-shock dreigt de politieke effecten te herhalen die in de Verenigde Staten na 2001 zichtbaar werden. Toen verzwakten stijgende importen de steun voor vrijhandel en verschoven stemmen naar protectionistische kandidaten. In Duitsland won de radicaal-rechtse AfD onlangs de macht in twee oostelijke deelstaten terwijl de centrum-rechtse CDU terrein verloor. In Frankrijk leidt Marine Le Pen de peilingen voor het presidentschap met sterke steun uit voormalige industrieregio's.

EU stelt nieuwe instrumenten voor tegen China

Het Draghi report schetste diepere Europese integratie via een gemeenschappelijke kapitaalmarkt en de creatie van Europese kampioenen. De Europese Commissie heeft een Industrial Accelerator Act voorgesteld om strategische sectoren te ondersteunen, een Public Procurement Act die biedingen met minder dan de helft Europese inhoud kan afwijzen, en een corporatie voor kritieke grondstoffen om aankopen te bundelen en toeleveringsketens te beveiligen. Verdere stappen in de richting van Chinese beleidsvormen kunnen volgen als radicaal-rechtse partijen aan de macht komen.

Afhankelijkheid creëert moeilijke afwegingen

Ursula von der Leyen heeft opgemerkt dat het blok voor meer dan tachtig procent afhankelijk is van China voor kritieke grondstoffen en voor meer dan negentig procent van bepaalde zeldzame aardmetalen. Interne verdeeldheid blijft bestaan. Een gelekte Duitse paper zou goederen uit handelspartners willen meetellen voor Europese inhoudsregels voor aluminium, cement en schone technologie. China kan deze scheidslijnen en zijn controle over sleutelcomponenten benutten.

Historische voorbeelden illustreren de spanningen. Duitse druk dwong Griekenland destijds een belang in de haven van Piraeus te verkopen aan een Chinees staatsbedrijf. Of Griekse leiders nu strenge maatregelen tegen China zouden steunen om Duitse autofabrikanten te beschermen, blijft onzeker. Consumentenverzet kan ook toenemen als tekorten ontstaan tijdens een handelsconfrontatie.

Liberale orde test zijn grenzen

De Europese Unie heeft sterk geprofiteerd van de naoorlogse liberale orde die gebouwd was op mondiale integratie en het geloof dat handel hervorming en welvaart bevordert. Het voortzetten van dat project vereist uitzonderlijke politieke vaardigheid in een tijd waarin de economische zon nu vanuit Beijing schijnt. Huidige leiders twijfelen of ze over de capaciteit beschikken om te slagen.

Tags bij dit artikel