Alberta gaat op 19 oktober naar de stembus voor referendum over blijven in Canada

Voormalig vicepremier Thomas Lukaszuk leidt pro-eenheidscampagne terwijl separatisten aandringen op een toekomstige stem over onafhankelijkheid door geschillen over olie-inkomsten.

Een oude camper volgeplakt met Canadese esdoornbladeren rijdt door landelijke plaatsen in Alberta, terwijl borden langs de weg bewoners oproepen om scheiding te steunen. Thomas Lukaszuk, een voormalig vicepremier, bestuurt de Forever Canadian-eenheidsbus om de druk tegen te gaan. Hij heeft de afgelopen achttien maanden duizenden kilometers afgelegd om nationale eenheid te promoten tegen een groeiende onafhankelijkheidsbeweging.

In Sundre, een kleine gemeenschap ten noordwesten van Calgary, zwaaien tientallen locals met Canadese vlaggen om de bus te begroeten. Voorbijrijdende auto’s toeteren ter ondersteuning, al tonen enkele bestuurders afkeuring. Het moment weerspiegelt de verdeelde stemming in de provincie, waar het tonen van een provinciale of nationale vlag nu extra politieke lading heeft.

Referendum op 19 oktober

Kiezers beantwoorden op 19 oktober een duidelijke vraag. Ze moeten beslissen of Alberta in Canada blijft of stappen zet naar een mogelijk onafhankelijkheidsreferendum al volgend jaar. Peilingen wijzen op sterke steun voor blijven in Canada, maar ongeveer een kwart van de kiezers steunt de alternatieve optie. Veel inwoners betreuren dat de stemming überhaupt plaatsvindt en vrezen dat ze legitimiteit geeft aan ideeën die ooit als marginaal werden gezien.

Olie-inkomsten voeden het debat

De campagne draait om Alberta’s olie- en gasvoorraden. Separatisten beweren dat federaal beleid onder vorig leiderschap de groei van de provincie heeft tegengehouden. Aan de vooravond van de stemming wil premier Mark Carney, die in Alberta opgroeide, een nieuwe oliepijpleiding naar de kust van Brits-Columbia aanmerken als project van nationaal belang. De stap moet de aanleg versnellen die Canada’s capaciteit om ruwe olie naar Aziatische markten te verschepen bijna kan verdubbelen en de economie van de provincie verder kan stimuleren.

Persoonlijke missie drijft eenheidscampagne

Lukaszuk begon de inspanning nadat hij concludeerde dat premier Danielle Smith en de United Conservative Party wrok jegens Ottawa aanwakkerden. Hij diende in juni 2025 een petitie in om Alberta’s plaats in Canada te bevestigen. De campagne heeft sindsdien 18.000 vrijwilligers geworven en aanzienlijke fondsen opgehaald. Lukaszuk reist in een camper die voor 3000 Canadese dollar is gekocht en deelt borden, stickers en shirts uit bij haltes.

Het is een persoonlijke schuld die ik aan Canadezen aflos.

— Thomas Lukaszuk, voormalig vicepremier van Alberta, Interview tijdens Forever Canadian-campagnestops

Hij gaat rechtstreeks in gesprek met separatistische aanhangers op evenementen en beschrijft de meesten als redelijke mensen. Toch merkt hij ongewoon hoge niveaus van woede jegens de overheid en tegengestelde standpunten op. Er zal daarna verzoening nodig zijn, zegt hij, omdat veel wonden nog open liggen.

Separatistische groepen dringen aan op onafhankelijkheidsstemming

Keith Wilson en Tanya Clemens leiden Let Alberta Decide, dat kiezers oproept te kiezen voor de optie die een toekomstig blijf-of-gaan-referendum naar Brexit-model zou triggeren. Alberta is al Canada’s belangrijkste energieleverancier en heeft het hoogste bbp per hoofd van de bevolking onder de provincies. Aanhangers betogen dat de provincie als onafhankelijke natie zou floreren.

Als ik kijk naar de grondstoffen waarmee we gezegend zijn, de mensen waarmee we gezegend zijn, de cultuur waarmee we gezegend zijn, concludeer ik dat Alberta volgens elke objectieve maatstaf die ik kan bedenken beter af is als onafhankelijke staat.

— Keith Wilson, co-leider van Let Alberta Decide, Openbare uitspraken over de referendumcampagne

Bedrijfsleiders en rivalen verenigen zich tegen scheiding

Voormalig premier Jason Kenney en voormalig NDP-premier Rachel Notley zijn nu co-voorzitter van een inspanning van de Canadian Chamber of Commerce getiteld Alberta and Canada: Stronger Together. Verschillende andere groepen promoten het blijven in Canada. Enkele topbestuurders, waaronder de ceo van Imperial Oil, hebben de afgelopen dagen openlijk eenheid gesteund. Politicologen verwachten zichtbaardere campagnes in de laatste weken voor de stemming.

Blijvende verdeeldheid na de stemming

Inheemse groepen hebben zich tegen scheiding verzet en een eerdere directe vraag geblokkeerd. NDP-leider Naheed Nenshi bekritiseert de volledige lijst referendumvragen als separatism in slow motion. Premier Smith houdt vol dat haar regering een soeverein Alberta binnen een verenigd Canada voorstaat. Wat de uitkomst ook is, waarnemers zeggen dat de beweging al relaties in de provincie heeft belast, terwijl ze voor veel inwoners ook de band met Canada heeft versterkt.